Waar in de Golfstaten al maanden voor werd gevreesd, is nu echt gebeurd. Het conflict tussen Iran en Israël heeft zich uitgebreid naar de rest van de regio.

Teheran heeft teruggeslagen in de hele Golf na de gezamenlijke aanvallen van Israël en de Verenigde Staten. Doelen in Iran, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten(VAE), Koeweit, Bahrein en Saudi-Arabië zijn geraakt door raketten en drones.

Ook Irak en Jordanië werden vandaag bestookt. Volgens de Iraanse autoriteiten zijn vooral Amerikaanse militaire bases in de regio het doelwit.

In Abu Dhabi kwam zeker één persoon om het leven toen raketten werden onderschept. Even buiten Koeweit-Stad werd de Ali al-Salem-luchtmachtbasis, waar Amerikaanse troepen zijn gestationeerd, aangevallen met ballistische raketten. Volgens het Koeweitse ministerie van Defensie werden ook die onderschept.

In Koeweit-Stad zelf werd het internationale vliegveld getroffen door een drone. Op videobeelden is te zien hoe de vertrekhal wordt getroffen bij een explosie.

Ook in Qatar zijn meerdere raketten onderschept. In Doha waren urenlang explosies te horen, afkomstig van Patriot-luchtafweerraketten die Iraanse projectielen uit de lucht haalden.

Schade en gestrande reizigers

De luchtruimen van Qatar, Koeweit, Bahrein en de VAE zijn gesloten. Duizenden mensen zitten vast op luchthavens, nadat hun vluchten waren geannuleerd.

Ook op Dubai werden aanvallen uitgevoerd. Op beelden die circuleren op sociale media is een grote rookpluim te zien bij een hotel op Palm Jumeirah, het beroemde eiland in de vorm van een palmboom.

In Bahrein werd vanmorgen het hoofdkwartier van de Amerikaanse Vijfde Vloot doelwit van een raket- en droneaanval. De regering in Manama spreekt van een "verraderlijke aanval" en een "flagrante schending van de soevereiniteit".

Ook Saudi-Arabië zegt dat raketten gericht waren op de hoofdstad Riyad en de oostelijke provincie. "Deze aanvallen kunnen onder geen enkel voorwendsel worden gerechtvaardigd", aldus het Saudische ministerie van Buitenlandse Zaken.

Tegelijkertijd ontkent Riyad dat het zijn luchtruim heeft opengesteld voor de aanvallen op Iran, al wijzen vluchtgegevens erop dat Amerikaanse militaire toestellen in de dagen voorafgaand aan de aanvallen opereerden vanaf de Prince Sultan-basis bij Riyad.

Aanvallen dwingen tot keuze

Vooral aanvallen op niet-militaire doelen stellen de Golfstaten voor een fundamenteel andere realiteit dan voorheen, zegt Gregg Carlstrom van The Economist. "Er is een groot verschil tussen het incasseren van aanvallen op Amerikaanse militaire bases op hun grondgebied en directe aanvallen op hun eigen civiele infrastructuur."

"Hoe meer Iran zijn doelwitten in de Golf uitbreidt, hoe groter de kans dat Golfstaten zich genoodzaakt zien om zich nauwer achter de Verenigde Staten te scharen", stelt Carlstrom.

De Golfstaten verzetten zich vóór het uitbreken van de oorlog nog tegen escalatie, maar volgens Carlstrom naderen we nu een punt waarop een keuze onvermijdelijk wordt.

Straat van Hormuz dicht

Iran lijkt nu ook de Straat van Hormuz te hebben afgesloten, een van de belangrijkste scheepvaartroutes ter wereld waar jaarlijks zo'n 20 procent van alle fossiele brandstoffen doorheen gaat. Volgens een functionaris van de EU-marinemissie Aspides ontvangen schepen berichten van de Iraanse Revolutionaire Garde waarin staat dat geen enkel schip nog door de zeestraat mag varen.

Teheran heeft er al langer mee gedreigd om deze strategische waterweg in te zetten als drukmiddel. Als de blokkade aanhoudt, kan dat grote gevolgen hebben voor de wereldwijde energiemarkt.

De olieprijs reageerde al flink op de onrust in de Golfregio. Brent-olie lag vanmorgen nog rond de 70 dollar per vat en de prijs is inmiddels opgelopen richting de 73 dollar.

Iraanse strategie

De Iraanse Revolutionaire Garde stelt dat alle Israëlische en Amerikaanse militaire doelen in de regio nu legitieme doelwitten zijn. "Deze operatie zal doorgaan totdat de vijand beslissend is verslagen", aldus een verklaring vanuit Teheran.

Volgens de Iraanse viceminister van Buitenlandse Zaken, Hamid Ghanbari, heeft Iran het recht zich te verdedigen, al betreurt Teheran eventuele verliezen onder burgers door de escalatie.

De invloedrijke Iran-analist Vali Nasr schrijft dat Iran er nu op inzet om de aanvallen van de VS en Israël op te vangen, het conflict gecontroleerd te laten escaleren en regionale spelers te dwingen tot bemiddeling voor een staakt-het-vuren. "Ze verwachten dat als Trump geen snelle overwinning boekt, hij op zoek zal gaan naar een uitweg, en dat latere onderhandelingen er dan anders uitzien", aldus Nasr.

Het schaatspak dat Jutta Leerdam droeg op de Olympische Spelen is geveild voor 195.000 euro. Op een veiling van NOS*NSF en het veilingplatform MatchWornShirt werden ook items van andere Nederlandse olympische sporters geveild, met een totale opbrengst van 275.345 euro.

Het grootste deel van de opbrengst gaat naar de sportverenigingen waar de olympiërs ooit zijn begonnen. Bij de meeste sporters is dat een schaatsvereniging, maar soms ook een atletiekvereniging.

In het geval van Leerdam gaat het geld naar IJsvereniging Pijnacker (IJVP). Het is nog niet duidelijk hoeveel geld de vereniging precies krijgt. "Maar we zijn hier ongelofelijk blij mee", zegt voorzitter Johan van Dam. "We voelen het als een verantwoordelijkheid om heel goed na te denken wat we met dit geweldige bedrag kunnen doen."

Nog meer kinderen

De vereniging geeft wekelijks trainingen aan kinderen op ijsbaan De Uithof in Den Haag. Bestuurslid Jacqueline van Winden noemt de opbrengst van grote betekenis. "Wij kunnen nu nog veel meer kinderen het plezier van schaatsen laten ervaren."

Wie het pak van Leerdam heeft gekocht, is onbekend. Wel is op de veilingwebsite te zien dat het een Nederlandse bieder is.

De aanvallen tussen Israël, de Verenigde Staten en Iran hebben invloed op het hele Midden-Oosten. De reisadviezen voor Irak, Israël, Libanon en Palestijnse gebieden zijn op rood gezet en inmiddels zitten er Nederlanders vast op internationale luchthavens, zoals in Doha en Abu Dhabi.

De NOS sprak mensen die in het Midden-Oosten wonen of daar zijn gestrand over wat zij merken van de aanvallen.

Ivo Lander, gestrand in Doha

"Mijn vriendin en ik zijn gestrand op het vliegveld in Doha na een vakantie in Indonesië. We vlogen gisteravond vanaf Jakarta naar Doha, en we zouden daar een tussenstop van negen uur hebben, tot ons vertrek in de ochtend naar Amsterdam.

Onze vlucht moest boven Koeweit plotseling omkeren vanwege de aanvallen. Door de drukte op de luchthaven moesten we enige tijd wachten voordat we konden landen. We hebben rondjes gevlogen boven de Perzische Golf, wat voor veel passagiers erg spannend was gezien de situatie.

Op dit moment zijn we op het vliegveld van Doha. Het is erg druk met Nederlandse passagiers die onderweg waren naar Amsterdam. Er vliegen voortdurend straaljagers over en vlak boven ons zijn zeker twee raketten onderschept."

"We staan al drie uur in de rij voor een hotelvoucher en moeten tot morgen wachten op onze vlucht. Na de hele nacht wakker te zijn geweest en een dag in de hitte van Doha te hebben doorgebracht, ben ik erg moe, net als iedereen hier. Gelukkig is de sfeer in de rij goed. Mensen helpen elkaar en er wordt water uitgedeeld.

Er is nog veel onduidelijk. Wij hopen morgen te kunnen vliegen, maar we schatten dat die kans niet heel groot is."

Gerd Nonneman, Belgische hoogleraar, woont in Qatar

"Wij horen heel af en toe ontploffingen. Dat is niet van inslagen, maar van onderscheppingen. We krijgen dan eerst aankondigingen van de ambassades: er zijn incoming missiles, duck and cover. Vrienden en collega's sturen berichten en video's door van wat in verschillende delen van Doha gebeurt.

De Amerikaanse basis was duidelijk het doel. De luchtverdediging werkte heel goed: er is geen enkele Iraanse raket doorheen gekomen. Er is wel één raket neergehaald. Een groot stuk is in een woonwijk gevallen, ergens tussen waar ik woon en de Amerikaanse basis. Ik weet niet of daar slachtoffers bij zijn gevallen."

"Iedereen is zich ervan bewust dat Iran het niet echt op Qatar gemunt heeft, maar op de Amerikaanse basis. Die ligt een heel stuk buiten Doha zelf, op ongeveer 25 kilometer van mijn huis.

Deze aanvallen werden eigenlijk wel verwacht. Er was een kans van meer dan 50 procent dat het dit weekend ging gebeuren en het is gebeurd. Iedereen was erop voorbereid, dus er is geen paniek."

Maartje Vries en Willem Jansen, gestrand in Abu Dhabi

Willem: "We kwamen uit Thailand en hadden een overstap in Abu Dhabi. Zodra we landden, zette ik mijn internet aan en kreeg ik een melding van de eerste aanval op Iran. Die had net plaatsgevonden, tien minuten geleden. We kregen ook een appje van mijn moeder: 'Waar zijn jullie? Zijn jullie in Abu Dhabi?' Toen dachten we al: 'Dit kan nog wel eens vervelend worden.'"

Willem: "Eenmaal uit het vliegtuig leek het mee te vallen. Op de borden stond nog steeds: 'Please go to gate now' en 'Boarding'. Een half uur voordat het vliegtuig wegging, gingen mensen vragen stellen. Ik kreeg ondertussen steeds berichten: 'Nieuwe aanvallen door Iran', 'Raket onderschept in Qatar.'"

Maartje: "We waren heel erg in twijfel wat we moesten doen en hebben met onze ouders gebeld. Die hadden gelezen dat het nog lang ging duren. Toen hebben we een hotel geboekt, want we wilden echt weg van het vliegveld."

Willem: "In de taxi zei de chauffeur: 'Look, on your left'. Toen zagen we het spoor van een raket."

Maartje: "Hij zei het alsof daar de Eiffeltoren stond. Ik vond het doodeng en was de minuten aan het aftellen tot we in het hotel waren. Maar op straat was het echt druk: bij een moskee waren heel veel mensen buiten aan het bidden."

Willem: "We hebben nog weinig informatie gekregen van de vliegmaatschappij over hoe lang het gaat duren en wat het vervolg is." Maartje: "We hopen dat we hier snel weg kunnen."

Dagelijks gaan er zo'n 20 miljoen olievaten doorheen: de Straat van Hormuz, de zeestraat tussen Iran en Oman. Die is goed voor zo'n 20 procent van de wereldwijde oliehandel. Na de Amerikaanse en Israëlische aanval lijkt het erop dat Iran de zeestraat heeft geblokkeerd. Dat leidt tot grote spanning in de oliewereld en de scheepvaart.

De olieprijs steeg de afgelopen week al vanwege de spanningen in het Midden-Oosten. De verwachting is dat maandag, als de markt weer opengaat, de olieprijs verder omhoog schiet. Dat vertaalt zich door aan de benzinepomp.

Als deze onrust er niet was geweest, was de olieprijs waarschijnlijk niet of nauwelijks gaan stijgen, zegt ING-econoom Rico Luman. "De verwachting voor dit jaar was aanvankelijk dat de prijzen eerder iets zouden kunnen dalen. Er wordt nu namelijk meer geproduceerd dan er gevraagd wordt", zegt hij.

Luman voorziet ook andere prijsstijgingen. Zo verwacht hij dat de scheepvaarttarieven stijgen. "Als er schepen in de regio stil komen te liggen, ontstaat er een groot tekort aan tankercapaciteit, waardoor de prijs omhoog gaat", vertelt hij.

Blokkade niet zeker

Iran wil de blokkade inzetten als drukmiddel. De Straat van Hormuz wordt gebruikt voor de export van olie uit bijvoorbeeld Saudi-Arabië, Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar. Afgelopen week hield Iran nog een grote legeroefening in de zeestraat en konden schepen er enkele uren niet varen.

Precieze details over de blokkade zijn nu nog niet bekend. Persbureau Reuters meldt de blokkade op basis van de Engelse maritieme handelsorganisatie en een bron bij de Europese marinemissie Aspides. Iran zelf kan het nieuws nog niet bevestigen.

Voor Europa en Nederland is de zeestraat ook belangrijk voor de aanvoer van LNG, vloeibaar gas. Na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne is de aanvoer van Russisch gas gestopt. Nederland koopt sindsdien meer vloeibaar gas uit de Verenigde Staten en ook uit Qatar. Dat laatste land vervoert zijn gas ook via de Straat van Hormuz.

De blokkade zal flinke gevolgen hebben voor de oliemarkt. "De meeste olie die door de zeestraat wordt vervoerd, gaat naar de Aziatische markten, zoals China, India en Japan. Een deel gaat naar Europa", vertelt energiedeskundige Lucia van Geuns van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies.

Toch ligt een volledige, langdurige blokkade van de zeestraat niet voor de hand, want Iran exporteert zelf ook via de Straat van Hormuz. Van Geuns verwacht daarom eerder sabotageacties richting olietankers. "Bijvoorbeeld tankers beschieten of drone-aanvallen uitvoeren." Soortgelijke aanvallen waren er bij eerdere conflicten in de regio ook al.

Niet door het Suezkanaal

Daarnaast brengt de aanval op Iran ook onrust teweeg in de rest van de regio. Zo is containerrederij Maersk gestopt met varen over het Suezkanaal. De scheepvaart via dat kanaal lag al stil sinds de Houthi's aanvallen hadden uitgevoerd op containerschepen op de Rode Zee, de route richting het Suezkanaal. Als reden geven de Houthi's aan dat ze solidair zijn met de Palestijnen.

Na het staakt-het-vuren in Gaza namen de aanvallen af en begonnen steeds meer rederijen weer te varen via het Suezkanaal, maar ze vrezen nieuwe aanvallen, want de Houthi's zijn ook bondgenoten met Iran.

Voor Maersk is dat dus reden om om te varen. "In dit geval gaat dat vooral om de containervaart en dat heeft ook weer tot gevolg dat het langer duurt voordat schepen arriveren", zegt Luman.

PVV-leider Wilders heeft tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen zijn toenmalige vertrouweling Gidi Markuszower gevraagd om hem buiten bepaalde verkiezingsdebatten te houden. Dat meldt de Volkskrant op basis van gesprekken en inzage in appverkeer met direct betrokkenen.

"Kon ik die debatten maar skippen", "Waarom moet ik dan naar die stomme debatten?" en "Verzin een smoes dat ik niet hoef te gaan", citeert de krant uit dat appverkeer. Wilders zegt daarin ook dat hij zich "niet oké" voelt en bang is om "als lafaard" gezien te worden.

Dit speelde zich af vlak voor het NOS Radiodebat op 10 oktober. Op het laatste moment liet Wilders weten niet mee te doen, omdat hij mogelijk doelwit was geweest van een terreurcel in België die net was opgerold. Hij wilde ook niet telefonisch meedoen, zoals de NOS had voorgesteld.

Ook aan het RTL-debat op zondag 12 oktober wilde hij niet meedoen, ondanks dat de zender voorstelde het debat te verplaatsen naar de zwaarbeveiligde Tweede Kamer waar Wilders bijna dagelijks is.

Geen restdreiging

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) deed destijds geen uitspraken over de aard van de dreiging, maar verzekerde Wilders ervan dat er na het oppakken van de terreurcel "geen restdreiging was", zo deelde Wilders zelf op X.

De andere fractievoorzitters leefden met Wilders mee, maar benadrukten ook dat er alles aan werd gedaan om hem te beschermen. VVD-leider Dilan Yeşilgöz zei bijvoorbeeld bij RTL: "Ik wil u en uw redactie danken voor alle moeite die u heeft gedaan samen met politie en de NCTV om toch tot iets te kunnen komen waar het wel had gekund."

Wilders legde desondanks zijn campagne stil, maar hervatte die weer op 15 oktober. Hij was vervolgens weer te zien bij bijvoorbeeld Vandaag Inside, de traditionele lijsttrekkers-uitzending van het NOS Jeugdjournaal en het NOS Slotdebat.

Smoes verzonnen

De bronnen van de Volkskrant suggereren dat de dreiging van de terreurcel een smoes van Wilders was en dat dit nieuws hem goed uitkwam om onder een paar verkiezingsdebatten uit te komen.

Vertrouweling Markuszower scheidde zich in januari met zes andere Kamerleden af van de PVV-fractie. Hun kritiekpunten waren dat Wilders zich niet voldoende had ingezet in de campagne, dat hij geen inspraak accepteert en dat hij door zijn afwijzende houding naar andere partijen niet genoeg voor elkaar krijgt voor de PVV-kiezer.

De PVV-leider heeft op zijn veel gebruikte social media-kanaal X niet gereageerd op de berichtgeving. Wel heeft hij gereageerd op de actuele situatie in Iran. De NOS heeft hem om een reactie op de berichtgeving van de Volkskrant gevraagd.

Bij de penitentiaire inrichting (PI) in Heerhugowaard is vanmiddag een medewerker gegijzeld door een gevangene en gewond geraakt, meldt de politie op X.

Rond 15.30 uur kregen hulpdiensten een melding van een steekpartij in de gevangenis. Verschillende politie-eenheden reageerden op de melding en op locatie werd duidelijk dat het ging om een gijzeling van een bewaakster.

"Een gedetineerde had met een scherf van een bord een bewaakster gestoken in gezicht en nek", zegt een politiewoordvoerder. Een onderhandelaar en een arrestatieteam werden ingezet om de vrouw vrij te krijgen. Uiteindelijk wisten agenten de gevangene te overmeesteren. De gijzeling eindigde rond 17.00 uur.

Gijzelnemer naar politiecel

De bewaakster is met een ambulance naar het ziekenhuis overgebracht. Ze is stabiel en aanspreekbaar. In de gevangenis van Heerhugowaard zitten alleen mannelijke gedetineerden.

De gijzelnemer handelde alleen. Hij is overgebracht naar een politiecel en het incident wordt verder onderzocht.

Op de Wilhelminakade in Rotterdam is het vanmiddag korte tijd onrustig geweest. Daar liggen drie Turkse marineschepen aangemeerd en er had zich een grote groep mensen verzameld, onder wie ook Koerdische demonstranten.

De Turkse schepen liggen sinds donderdag in Rotterdam vanwege een NAVO-oefening op de Noordzee. De schepen trekken sindsdien veel bekijks, vooral van mensen met een Turkse achtergrond.

Vandaag stond even verderop een kleine groep Koerden. Volgens de politie was er geen demonstratie aangekondigd, maar mogelijk waren zij naar de schepen gekomen om te demonstreren.

Gespannen sfeer

De aanwezigheid van de Koerden leidde tot een gespannen sfeer. De groepen schreeuwden naar elkaar en volgens de regionale omroep Rijnmond was er veel politie om de groepen uit elkaar te houden. Ook de ME was aanwezig, maar die heeft niet ingegrepen.

Even voor 16.00 uur werden de Koerdische betogers onder begeleiding van de politie verplaatst naar een andere plek. De rust keerde daarna terug. De politie heeft niemand aangehouden.

Bij de aanvallen van Israël en de Verenigde Staten op Iran zou een meisjesschool zijn getroffen in Minab, een stad in het zuiden van het land. Dat meldt het Iraanse staatspersbureau IRNA.

Het gaat om een basisschool die volgens de Iraanse autoriteiten een voltreffer kreeg. Er zouden zeker 63 scholieren om het leven zijn gekomen en 92 anderen gewond zijn geraakt. Nog tientallen scholieren zouden zich onder het puin van de school bevinden. Hulpdiensten zijn bezig om die te bevrijden, meldt IRNA.

Op beelden op sociale media is de schade aan de school te zien:

De Iraanse minister Araghchi van Buitenlandse Zaken reageert verontwaardigd: "De school werd midden op de dag gebombardeerd, terwijl er veel jonge leerlingen binnen zaten. Alleen al op deze plek zijn tientallen onschuldige kinderen vermoord", schrijft hij op X. "Deze misdaden tegen het Iraanse volk zullen niet onbeantwoord blijven."

Niet bevestigd

Het nieuws van de Iraanse media is niet onafhankelijk te verifiëren. Een woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Defensie laat aan CNN weten dat ze op de hoogte zijn van "berichten over burgerslachtoffers van lopende militaire operaties."

De berichten worden volgens de woordvoerder onderzocht: "De bescherming van burgers is van het grootste belang en wij zullen alle beschikbare voorzorgsmaatregelen blijven nemen om het risico op onbedoelde schade te minimaliseren."

Israël heeft nog niet op het bericht gereageerd.

Vandaag eindigt de meteorologische winter en veel mensen hebben dit jaar het gevoel dat het een strenge winter was. De cijfers geven toch iets anders aan, want de afgelopen winter was vrij zacht. In De Bilt lag de gemiddelde temperatuur op 4,7 °C tegen een langjarig gemiddelde van 3,9 °C.

Het gevoel dat het een strenge winter was, is vooral veroorzaakt door de relatief koude januarimaand, met ook nog eens veel sneeuw. Daarbij kreeg vooral het noordoosten te maken met lage temperaturen en viel het in het zuidwesten nog wel mee met de kou.

In december was er van kou lange tijd geen sprake. De eerste 21 dagen verliepen uitermate zacht en pas rond de kerstdagen kwam de kou onze kant op.

In januari en ook in een deel van februari bleef de kou dicht in de buurt, maar die laatste maand eindigde juist weer extreem zacht. Uiteindelijk werd het daardoor een gemiddeld zachte winter.

De Verenigde Staten en Israël zijn vanochtend gestart met luchtaanvallen op verschillende doelen in Iran. De Amerikaanse president Trump spreekt van "grootschalige gevechtsoperaties, om te voorkomen dat Iran kernwapens krijgt".

Trump en de Israëlische premier Netanyahu zeggen dat de operatie dagen gaat duren, "zolang het nodig is".

Meerdere raketten zijn neergekomen in de Iraanse hoofdstad Teheran. Zo werden er explosies gemeld in de buurt van het hoofdkantoor van de Iraanse Revolutionaire Garde. Het militaire elitekorps bestaat naast het Iraanse leger en staat sinds januari op de Europese terrorismelijst.

Khamenei en Pezeshkian doelwit

Ook waren er aanvallen gericht op de geestelijk leider van Iran, ayatollah Khamenei, en president Pezeshkian. Het is niet duidelijk of zij zijn geraakt, al schrijft het Iraanse persbureau Tasnim dat Pezeshkian "in goede gezondheid verkeert".

Op een geverifieerde satellietfoto is te zien dat het complex waar Khamenei doorgaans verblijft, deels is verwoest. De osint-specialist die beelden verifieert voor The New York Times plaatste een foto van de verwoesting op X:

Ingewijden vertellen aan persbureau Reuters dat Khamenei al voor de aanvallen naar een veilige locatie was gebracht. Toch meldt de Israëlische zender Channel 12 op basis van anonieme bronnen dat de ayatollah is gedood bij aanvallen. De berichten van Channel 12 zijn dus onbevestigd en Teheran ontkent.

'Successen behaald'

Volgens het Israëlische leger zijn er "successen" behaald bij de aanvallen op "cruciale personen". Het land meldt onder meer de dood van de commandant van de Iraanse Revolutionaire Garde en van de minister van Defensie.

Verschillende militaire bases in Iran zijn doelwit geworden van raketaanvallen. Volgens president Trump zijn de aanvallen behalve op de Iraanse kernwapencapaciteit, gericht op het vernietigen van raketcapaciteiten en de Iraanse marine en op het ontwrichten van gewapende groeperingen die Iran steunen.

In onder meer deze Iraanse steden zijn aanvallen gemeld:

Bij een aanval zou ook een meisjesschool zijn geraakt. Volgens het Iraanse staatspersbureau IRNA zijn er zeker 63 mensen gedood, onder wie veel scholieren. De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken zegt dat de aanval in Zuid-Iran "niet onbeantwoord zal blijven".

Vergeldingsaanvallen

In een reactie op de Israëlische en Amerikaanse aanvallen slaat Iran terug met aanvallen op Israëlische en Amerikaanse militaire doelen in het Midden-Oosten.

In Noord-Israël zijn doelen aangevallen en ook in Qatar, Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Syrië en Saudi-Arabië werden explosies gemeld.

Jordanië meldt dat het land raketten heeft neergehaald, al is niet duidelijk van wie die waren.

Verschillende landen zeggen dat zij "volledig het recht behouden om te reageren op de Iraanse aanvallen", onder anderen de Verenigde Arabische Emiraten. In Abu Dhabi kwam één persoon om het leven nadat granaatscherven in een woonwijk waren ingeslagen.

Bekijk hier een overzicht van beelden van de aanvallen vandaag:

Het hoofd van de nationale veiligheidscommissie van het Iraanse parlement, Ebrahim Azizi, schrijft op sociale media: "We hebben jullie gewaarschuwd! Nu zijn jullie een pad ingeslagen waarvan het einde niet langer in jullie handen ligt."

Internet Iran op zwart

Kort na de eerste aanvallen in Iran ging het internet in het land op zwart. Internetwaakhond Netblocks meldde de blackout rond 10.00 uur vanochtend, Nederlandse tijd. "Het Iraanse internet functioneert op 4 procent van het normale niveau", schreef de organisatie op X.

Beeld en informatie uit Iran zijn daardoor veel schaarser dan uit andere landen. Ook is het moeilijker om informatie te verifiëren op betrouwbaarheid.

Nieuwszender Al Jazeera schrijft dat de Iraanse Nationale Veiligheidsraad inwoners heeft geadviseerd Teheran te verlaten. In de hoofdstad van Iran wonen 8,7 miljoen mensen.

Vanwege de situatie "moet u, voor zover mogelijk en met behoud van kalmte, naar andere plaatsen en steden reizen als u daartoe in staat bent", schreef de veiligheidsdienst in een verklaring.

Onderhandelingen

De aanvallen van de VS en Israël volgen na onderhandelingen tussen de VS en Iran. Onder meer in Genève werd tot eergisteren gepraat over het Iraanse atoom- en rakettenprogramma. Volgens president Trump hebben die onderhandelingen niets opgeleverd.

Volgens Trump probeerde Iran zijn nucleaire programma, dat vorig jaar werd aangevallen, weer op de rails te krijgen en blijft het langeafstandsraketten ontwikkelen "die onze goede vrienden in Europa, onze overzeese troepen en binnenkort ook ons Amerikaanse thuisland kunnen bereiken".

Volg de laatste ontwikkelingen over de aanvallen in ons liveblog.

De dag van het D66-congres begon voor partijleider Jetten anders dan hij had gedacht. In plaats van de leden toespreken moest hij eerst als minister-president journalisten te woord staan over de situatie in Iran en de aanvallen door Israël en de Verenigde Staten.

Op de vraag of het terecht is dat de VS en Israël Iran nu aanvallen, zei Jetten dat het overduidelijk is dat Iran een "bruut regime" heeft dat niet alleen de eigen bevolking onderdrukt, maar ook via bondgenoten in de regio oorlogen voert. Maar zijn voorkeur is altijd het diplomatieke overleg.

Hij begon zijn toespraak voor de leden ook over dit onderwerp. "We denken aan al die mensen die zich zorgen maken over dit conflict en die familie en vrienden hebben in de regio. Hun veiligheid heeft natuurlijk onze volle prioriteit."

Jetten richtte zich daarna in zijn toespraak via de prestaties van de Nederlandse olympiërs tot "Nederlanders, die er elke dag wat van willen maken". "Hoe mooi zou het zijn als wij, met 18 miljoen mensen, weer één Team Nederland vormen?" De oppositiepartijen in de Tweede Kamer riep hij opnieuw op tot politieke samenwerking. "Want of je nou rechts bent of links, conservatief of progressief, we zitten allemaal in datzelfde Team Nederland."

Te veel VVD

Bij een rondgang langs de aanwezige leden kwamen NOS-verslaggevers Jorn Jonker en Lars Geerts aardig wat leden tegen die zeiden teleurgesteld te zijn in het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA. Zij vonden dat "te veel VVD".

Die leden spraken de hoop en verwachting uit dat het minderheidskabinet steun van GL-PvdA nodig heeft en dat door de onderhandelingen met partijleider Klaver de plannen "meer naar links getrokken worden". Maar de blijdschap over de eerste D66-premier ooit had bij de congresgangers duidelijk de overhand.

Het partijbestuur beloofde de kritische leden de waarden van de partij hoog te houden, maar vroeg wel begrip voor de politieke situatie. "We zijn nu eenmaal een coalitieland en nu is er zelfs sprake van een minderheidscoalitie. Dan kun je niet altijd helemaal je zin krijgen", zei partijvoorzitter Van Huffelen.

Stemmen

De leden konden in de zaal en vanuit huis stemmen over verschillende moties over de actuele politiek. De motie "bekrachtiging van het coalitieakkoord" kreeg kritiek omdat de Tweede Kamerleden en niet de partijleden daar formeel over gaan. Er werd toch over gestemd en 85 procent van de leden was voor.

De motie om de Tweede Kamerfractie tegen de opening van luchthaven Lelystad te laten stemmen, haalde het niet. In het coalitieakkoord staat dat D66, VVD en CDA de luchthaven onder voorwaarden willen openstellen voor defensie en voor vakantievluchten. Na de belofte van de Tweede Kamerfractie om echt rekening te houden met de natuur en met geluidsoverlast, stemde 74 procent van de D66-leden ermee in.

Op het congres werden ook de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart besproken en hoe D66'ers het de laatste weken van de campagne kunnen aanpakken. "Over 2,5 week, op 18 maart, kunnen we opnieuw geschiedenis schrijven", zo sloot Jetten af. "In elke provincie, in elke gemeente de positieve krachten bundelen en opnieuw de verkiezingen winnen."

Goedemorgen!

Eerst het weer: het is overwegend bewolkt en er trekken buien over het land. Daarbij waait een stevige zuidwestenwind en vooral aan zee komen zware windstoten voor. De temperatuur stijgt naar 10 tot 12 graden.

Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten?

Wat heb je gemist?

President Trump zegt dat hij de Amerikaanse overheid opdracht heeft gegeven om samenwerking met AI-bedrijf Anthropic stop te zetten. Het ministerie van Defensie en andere overheidsinstanties krijgen zes maanden de tijd om afscheid te nemen van Anthropic.

Als het bedrijf niet meewerkt aan de afbouw, zal Trump "de volledige macht van het presidentschap" inzetten om naleving af te dwingen, met mogelijk zware civiele en strafrechtelijke gevolgen, zegt de president op zijn socialemediaplatform Truth Social.

Ander nieuws uit de nacht:

En dan nog even dit:

Ook al noemde een deel van de oppositie het een valse start: het nieuwe kabinet is begonnen. Marleen, Jorn en Simone ontmoeten wat kersverse ministers en horen van Mona Keijzer over haar vertrek bij de BBB.

Fijne zaterdag!

Israël en de Verenigde Staten hebben gezamenlijk aanvallen uitgevoerd op Iran. Er zijn explosies gehoord in de hoofdstad Teheran en er hangen dikke rookwolken boven de stad.

Iran voert in reactie ook aanvallen uit. De Iraanse Islamitische Revolutionaire Garde zegt raketten en drones te hebben afgevuurd op Israël "in reactie op de vijandelijke en criminele buitenlandse agressie tegen de Islamitische Republiek Iran".

Ook heeft Iran militaire bases in Qatar, Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein bestookt, bevestigt het Iraanse persbureau Fars News.

In Israël ging vanmorgen "uit voorzorg" het luchtalarm af en is de noodtoestand uitgeroepen. Na meldingen van raketaanvallen vanuit Iran zijn inwoners van Tel Aviv naar schuilkelders gegaan.

Hieronder de eerste beelden van de aanvallen op Teheran:

Correspondent Daisy Mohr:

"De aanvallen op Iran zijn nog gaande en zijn gericht op politieke en militaire doelen. Het is moeilijk om vast te stellen of de informatie betrouwbaar is, onder meer doordat het internet grotendeels platligt. Ook is het moeilijk om een volledig beeld te krijgen.

Er worden aanvallen bij Qom en Isfahan gemeld en die kunnen erop wijzen dat nucleaire installaties worden aangevallen. Die liggen in ieder geval bij die plaatsen, maar het is nu niet vast te stellen of de ondergrondse complexen worden aangevallen.

Iran heeft een "verpletterende reactie" beloofd en heeft al raketten afgevuurd, ook op Amerikaanse militaire bases in het buitenland, zoals Bahrein. Dat was verwacht, dus daar zijn ze voorbereid. Personeel is weg of zit in schuilkelders.

Er is nog niets bekend over slachtoffers in Iran of op andere plekken in de regio. Het is een werkdag en de rookwolken zijn te zien in het centrum, waar mensen werken op ministeries en ook in het presidentiële paleis. Er is paniek in de stad en mensen zoeken een veilig heenkomen."

Het Israëlische leger zegt dat geestelijk leider ayatollah Khamenei en president Pezeshkian doelwit zijn. Het is nog onduidelijk of ze zijn geraakt. Wel zegt het leger dat er "successen" zijn behaald bij de aanvallen op "cruciale personen". Het Iraanse persbureau Tasnim liet weten dat Pezeshkian "in goede gezondheid verkeert".

In een toespraak op de Israëlische televisie zegt premier Netanyahu dat het Iraanse regime geen "bedreiging mag vormen voor de gehele mensheid". Hij zegt dat Israël "geen andere keuze had dan deze strijd aan te gaan".

Zie hier een deel van de toespraak van Netanyahu:

Netanyahu heeft het Iraanse volk en de Revolutionaire Garde opgeroepen om zich tegen het regime te keren. "Elke militair die zijn wapen neerlegt, zal een veilige uitweg worden geboden."

Volgens Netanyahu zullen Israël en de VS doorgaan met de aanvallen en hij verwacht dat Iran "zware verliezen zal lijden".

De aanvallen zijn maandenlang voorbereid en de datum stond al weken vast, zegt een functionaris van het Israëlische leger tegen persbureau Reuters. Israël bereidt zich volgens functionarissen voor op "meerdere dagen" van aanvallen.

Onderhandelingen hebben niets opgeleverd

Volgens de Amerikaanse president Trump hebben de onderhandelingen over het Iraanse atoom- en rakettenprogramma in Genève niets opgeleverd. Iraanse leiders zijn volgens hem niet te vertrouwen. Hij wil de onderhandelingen niet langer afwachten en het "Iraanse gevaar" vernietigen.

Volgens Trump is het doel van de aanvallen om de dreigingen van het Iraanse regime weg te nemen:

Trump richt zich ook tot de Iraanse strijdkrachten. Hij roept hen op hun wapens neer te leggen. De bevolking spoort hij aan om het regime omver te werpen. "Dit is mogelijk de enige kans die je in de komende jaren zal krijgen."

De aanval komt op het moment dat de spanning tussen Israël en de VS aan de ene kant en Iran aan de andere kant oploopt. De landen kunnen het niet eens worden over het nucleaire programma van Iran. De VS heeft de afgelopen weken oorlogsschepen en gevechtsvliegtuigen naar het gebied gestuurd.

Israël heeft zijn luchtruim gesloten voor de burgerluchtvaart en passagiers opgeroepen niet naar de luchthavens te gaan tot de situatie weer veilig is. Ook het Iraanse luchtruim is dicht.

De eerste week van kersvers D66-premier Rob Jetten zit erop. De beëdiging, het bordes, de nieuwe werkkamer, het eerste debat als minister-president in vak K, de eerste keer aan het hoofd van de ministerraad. Jetten beleefde veel eerste keren: hoe ging het hem af? Politiek duider van Nieuwsuur Arjan Noorlander volgde Rob Jetten de hele week van dichtbij.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Volgens Noorlander begon Jetten met veel zin en was hij zichtbaar onder de indruk van de zwaarte van het ambt. Jetten werd direct hard aangevallen door de oppositie in de Tweede Kamer en hij zal iedereen nodig hebben om zijn plannen werkelijkheid te zien worden. Volgens Noorlander begint premier Jetten daarom heel voorzichtig aan zijn nieuwe baan. En houdt hij het dicht bij de stijl van zijn voorganger Mark Rutte.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek

Een kabelbaan over het IJ: het plan ligt al meer dan tien jaar op tafel, maar daar wordt het binnenkort misschien wel definitief vanaf geveegd. Vorige week stemde een meerderheid van de gemeenteraad namelijk tegen. In veel andere wereldsteden hebben ze wel zo'n kabelbaan, met wisselend succes. 

Het zou een uitdagende quizvraag kunnen zijn: wat hebben we niet in Amsterdam, maar is er wel in wereldsteden als Londen, Parijs, Mexico-Stad, Rio de Janeiro en New York? Als het aan een meerderheid van de gemeenteraad ligt, blijft het antwoord op deze vraag: een kabelbaan. 

In New York bijvoorbeeld, brengt de 'Roosevelt Island Tram' je al sinds 1976 over de East River van en naar Roosevelt Island. Aanvankelijk maakten vooral New Yorkers gebruik van de kabelbaan. "Maar er is nu veel discussie over die enige kabelbaan die we hebben", zegt John Surico, freelance journalist in New York, gespecialiseerd in mobiliteit. De reden daarvoor? "De kabelbaan wordt meer en meer gebruikt door toeristen", aldus Surico. 

En laat dat nu net het schrikbeeld zijn van de gemeente Amsterdam. De sprong over het IJ heeft toch vooral een betere verbinding van en naar Noord tot doel. In plaats daarvan een nieuwe toeristische trekpleister creëren, is zeker niet de bedoeling. In New York worden meerdere maatregelen overwogen om de balans tussen New Yorkers en toeristen weer een beetje gelijker te krijgen. "Misschien ritten voor alleen bewoners, of hogere prijzen voor toeristen. Maar het blijft lastig om te bepalen wat het best werkt", zegt Surico.

Ook in Londen en Barcelona pakken vooral toeristen de kabelbaan. Eind vorig jaar opende in Parijs de langste stedelijke kabelbaan van Europa. Nadrukkelijk bedoeld voor forenzen en dus niet voor toeristen. De kabelbaan brengt je van en naar vier voorsteden van Parijs. Voor Parijzenaars is dit nu de snelste manier om die trajecten te overbruggen.

Het is een belangrijke voorspeller voor succes onder de lokale bevolking, zegt Surico. "Als het een gat in het ov-netwerk opvult en het delen van de stad met elkaar verbindt die nu niet met elkaar verbonden zijn, dan denk ik dat het het overwegen waard is. Ik zou het idee niet afschieten met als reden dat te veel mensen er gebruik van gaan maken."

In 2027 neemt het college waarschijnlijk een definitief besluit over de kabelbaan in Amsterdam. Tot die tijd kunnen de initiatiefnemers van het plan dit nog aanpassen.

Meer zichtbaarheid van de islamitische geschiedenis in de stad en het verbreken van de banden met Israël. Dat is wat de Anti-Racistische Moslimpartij wil met de stad. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen gaat AT5 op de koffie bij lijsttrekkers van kleinere partijen, met vandaag: Ozan Turkdogan. 

Het is een grijze donderdagochtend in Noord wanneer Turkdogan ons thuis ontvangt. Vanuit zijn - met parkieten gevulde - appartement, bereidt hij zich voor op de verkiezingen van 18 maart. Zijn partij wil meer erkenning voor de islamitische geschiedenis in de stad. Dat kan volgens hem bijvoorbeeld door straten te vernoemen naar personen met een islamitische achtergrond.

Turkdogan kwam de afgelopen jaren geregeld in het nieuws vanwege zijn rol bij demonstraties en de discussies die zijn activisme oproept. Zelf ziet hij activisme als een noodzakelijk middel om verandering af te dwingen, bijvoorbeeld tegen het in zijn ogen extreemrechtse geluid in de raad. 

Turkdogan is strijdbaar en zegt ook na de verkiezingen de straat op te zullen gaan: "We zullen ons geluid altijd laten horen, want dat geluid zal blijven."

Een kabelbaan over 't IJ lijkt er toch niet te komen, maar is dat wel de juiste beslissing? En AT5 gaat op de koffie bij lijsttrekkers van de kleine partijen, met vandaag de antiracistische moslimpartij. Dat en meer in het AT5 Nieuws van zaterdag 28 februari. 

Volwassen kinderen die geen huis kunnen betalen in de buurt, nieuwe buurtgenoten die niet meer naar elkaar omkijken en tradities die worden afgebroken. Het is een kleine greep uit de zorgen die Floradorpers hebben over hun directe leefomgeving. "Het dorp is het dorp niet meer", vertelt bewoner Derk Ottens. "Het merendeel dat hier komt wonen, past zich niet aan en wil zich ook niet aanpassen." In het programma Waldy Hoort Stemmen bezoekt verslaggever Waldy van Geenen met een stembus verschillende buurten in de stad, om te peilen wat Amsterdammers deze gemeenteraadsverkiezingen gaan stemmen.

Zijn beide kinderen zijn inmiddels zo'n tien jaar vertrokken uit Floradorp, iets wat Derk betreurt. "Mijn zoon woont nu in Wormerveer en mijn dochter helemaal in Zaandam. Ik woon hier nu al een tijdje en betaal 630 euro per maand. Als ik hier wegga, gaat die huur zo naar duizend euro. Dat is toch van de zotte, wie kan dat nou betalen? Het is helemaal geen volkswijk meer."

Op de vraag wat hij voor de gemeenteraadsverkiezingen 18 maart gaat stemmen twijfelt Derk in eerste instantie. Normaal gesproken stemt hij voor de landelijke verkiezingen op de PVV. Maar aangezien die niet meedoen in Amsterdam wijkt hij uit naar zijn buurtgenoot Patrick van Bronswijk met de nieuwe partij: Stem van Amsterdam. "Dat is onze stem, en niet die van de yuppen die hier nu allemaal komen wonen."

Opmars GroenLinks-PvdA

De wijk Volewijck, waar Floradorp deel van uitmaakt, is de afgelopen tien jaar behoorlijk aan het veranderen op demografisch vlak. Er komen veel jonge gezinnen wonen en dat doet ook wat met het stemgedrag in de buurt.

Waar bij Tweede Kamerverkiezingen de PVV tussen de 15 en 20 procent van de stemmen krijgt, wordt GroenLinks-PvdA met elke verkiezing alsmaar groter. Vier jaar geleden stemde maar liefst 34% op de twee partijen. Deze gemeenteraadsverkiezingen wordt het interessant om te zien wat de deelname van Floradorps eigen Stem van Amsterdam gaat doen met de uitslag in deze wijk.

Lijsttrekker is Patrick van Bronswijk, die doorgaans voorzitter is van het comité dat verantwoordelijk is voor het traditionele vreugdevuur in Floradorp. En laat het nou net dit lokaal gebruik zijn dat de afgelopen jaarwisseling is afgeschaft door burgemeester Halsema. Een handjevol oudere Floradorpers laat in ieder geval weten gecharmeerd te zijn door de nieuwe partij Stem van Amsterdam, en het afnemen van hun traditie is mede onderdeel van hun beslissing, laten zij weten. 

Saamhorigheid

"Ik begrijp helemaal niet hoe dat zo is gekomen in deze buurt", zegt bewoner Henk Hollander. Hij duidt op het feit dat GroenLinks-PvdA de grootste is in de wijk. "Wat ik merk is dat er veel meer yuppen komen wonen. En dat doet iets met de saamhorigheid. Wij stonden vroeger altijd voor elkaar klaar in de buurt, iedereen hielp elkaar. Dat doe ik nog steeds voor mijn buren, maar dat doet nu alleen nog het oude volk."

De gentrificatie van Noord is een feit en nog steeds gaande. Derk Ottens hekelt deze ontwikkeling. "Zij met die hogere inkomens pakken de huizen af van mensen die hier horen te wonen. Dat is hetzelfde als wat ze hebben gedaan met de Jordaan. De Jordaan is ook de Jordaan niet meer. Ze vinden het leuk, verhuizen ernaartoe en verkankeren de hele buurt."

Dat Derks kinderen inmiddels vertrokken zijn, betekent dat het verhaal van zijn familie in Floradorp binnenkort een keer tot een einde gaat komen. "Dat vind ik vervelend. Wie weet kan Patrick daar nog een stokje voor steken. Wie weet."

Na een lange auto-achtervolging gisteravond rond 21.00 uur vanaf de Lastagebuurt, troffen agenten een verdachte van een drugsdeal aan in het Noorderpark. Dat was te danken aan politiehonden die de man in het park opspoorden. 

Agenten in burger hadden de 24-jarige man op De Binnenkant in het centrum een mogelijke drugsdeal zien maken. De verdachte vluchtte daarop en reed met hoge snelheid de IJ-tunnel in, waar hij ook een politieauto ramde.

Na de botsing staakte de politie vanwege 'de drukte en het gevaarlijke rijgedrag' de auto-achtervolging. Voor het Noorderpark lijkt de auto een band te hebben stukgereden. Toen de man te voet het Noorderpark in gevlucht bleek te zijn, blokkeerde de politie alle uitgangen. 

Politiehond Bertus vond de verdachte vervolgens in het park. Agenten arresteerden de 24-jarige man. Een andere politiehond vond vervolgens in het park cash geld van de verdachte. Er vielen geen slachtoffers bij de vlucht.

Een dikke onvoldoende voor het eerste concessieplan, externe adviseurs die de boel glad moeten strijken, en veel vertraging. Het exclusieve recht om het openbaar vervoer in de stad te mogen regelen verliep vorig jaar uiterst moeizaam. Was er een plan b, en hoe serieus is er gekeken naar een alternatieve aanbieder? AT5 deed een beroep op de Wet open overheid (Woo) en reconstrueerde hoe het GVB uiteindelijk toch de vervoerder in de stad kon blijven. 

Met 41 buslijnen, vijftien tramlijnen, vijf metrolijnen en acht veerverbindingen, is het openbaar vervoer in de stad voor veel Amsterdammers belangrijk. Het GVB heeft al meer dan 125 jaar de taak om dat allemaal in goede banen te leiden en uit te breiden. Daar krijgt de vervoerder sinds de invoering van de Wet personenvervoer in 2001 een zogenaamde concessie voor, een vergunning voor het exclusieve recht om een dienst uit te voeren. Deze vergunning is geldig voor elf jaar en daarna moet er opnieuw worden gekeken wat er nodig is om dit exclusieve recht opnieuw te verkrijgen. 

Voor de meeste gebieden in het land moet er dan worden aanbesteed, waardoor iedereen kan bieden om het project te mogen uitvoeren. De bedoeling van de regel is dat opdrachten eerlijk worden verdeeld en dat de beste bieder wint, wat zou moeten leiden tot concurrentie en een betere prijs-kwaliteitverhouding. Maar waar je in de regio na een paar jaar een andere vervoerder op het traject ziet, is het GVB steevast de vervoerder van Amsterdam.

Dat komt doordat er in de wet is opgenomen dat de grote vier steden - Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht - het openbaar vervoer onderhands mogen gunnen. De Vervoerregio Amsterdam (VRA), die samen met de gemeente de enige aandeelhouder is in het GVB, kiest daar vanwege de grootte van de opdracht en de complexiteit van het netwerk graag voor. Er wordt dan niet aanbesteed, maar inbesteed. Een onderhandeling met maar één partij, waarvan de bedoeling is dat het slaagt. 

Het GVB uitdagen

En met die instelling gaat de Vervoerregio begin 2024 de procedure in voor een nieuwe concessie. De Vervoerregio stelt een eisenprogramma op, waarin het minimale niveau waaraan het ov moet voldoen staat beschreven, en stelt kaders, een soort van de financiële spelregels waar het GVB zich aan moet houden. Het idee van de VRA is om met de kaders het GVB ook uit te dagen. In de hoop een aantrekkelijke bieding te krijgen en ambities voor de toekomst. 

In mei 2024 stuurt de Vervoerregio het GVB een brief met de eisen en de kaders. De bedoeling is dat eind september het GVB de bieding inlevert en dat een maand later de concessie gegund kan worden aan de vervoerder. In december van dat jaar verloopt de huidige concessie. 

Maar de uitdaging van de Vervoerregio zorgt bij het GVB voor de vraag hoe zij als bedrijf gezond kunnen blijven. Voor het GVB zijn de risico's van de afspraken namelijk 'te groot' en is er de zorg dat het door de financiële kaders straks niet meer in staat is om rendement te maken. De vervoerder wil meer geld en ook het liefst dat de financiële spelregels worden aangepast. Bijvoorbeeld die over het kwaliteitsfonds. 

De VRA wil dat het GVB vanuit dat fonds gaat innoveren om de kwaliteit van het openbaar vervoer te verbeteren, de ambities waar het naar op zoek is. Het ding is dat het fonds onder andere moet worden gevuld met de extra opbrengst van reizigers. Het GVB wil die extra opbrengsten liever zelf kunnen besteden, maar moet in het plan driekwart daarvan in het fonds stoppen. Kort gezegd: het GVB wil het geld besteden om te kunnen ondernemen, terwijl de Vervoerregio juist liever ziet dat het geld wordt besteed aan het verbeteren van de kwaliteit van het openbaar vervoer, waardoor er minder rituitval en een hogere punctualiteit moet ontstaan. 

Harde woorden

De Vervoerregio wil wel over de zorgen in gesprek, maar kiest best een harde lijn in de richting van de vervoerder over het kwaliteitsfonds. Het staat volgens hen niet ter discussie en ze willen geen veranderingen doorvoeren in het fonds. Daarnaast zien ze 'een partner die alleen oog heeft voor kosten, en niet voor ambitie om het voor de reiziger zo goed mogelijk te maken'.  

Wel wil de VRA het GVB tegemoetkomen, ook al is ze van mening dat ze dat al vaker heeft gedaan. Het GVB krijgt uiteindelijk 'meer ruimte om ondernemer te zijn', maar de Vervoerregio laat wel zien kritisch te kijken naar hoe het GVB de kosten inschat. 

Ook al is het altijd de bedoeling geweest 'om er samen uit te komen', zoals de twee partijen gezamenlijk verkondigen, op de achtergrond heeft de Vervoerregio wel een plan b voor als de onderhandelingen stuklopen. De Vervoerregio wil namelijk geen beslissing nemen met de 'rug tegen de muur'. 

Wat en hoe dat plan b eruitziet, wordt niet duidelijk uit de stukken van het Woo-verzoek. Het plan is volledig zwart gelakt. De reden is dat de openbaarmaking hiervan het goed functioneren van de Vervoerregio als onderhandelingspartner en als beheerder van de concessie aan zou tasten. 

Een dikke onvoldoende

Met wat aanpassingen in de financiële regels levert het GVB de bieding in. Een speciaal aangestelde commissie bekijkt of alle onderwerpen in het plan zitten en hoe de kwaliteit daarvan is. En op beide punten mist de bieding van het GVB veel, zo blijkt uit de documenten. Want alleen voor het op tijd inleveren van de stukken en de juiste formuleringen daarvoor krijgt het GVB een voldoende. Voor de rest rolt er een dikke onvoldoende uit.

Zo worden de verplichte beleidsdoelen en ambities wel beschreven, maar wordt er niet toegelicht hoe het GVB dat gaat doen. Thema's zoals duurzaamheid, veiligheid en het personeel ontbreken of zijn niet concreet gemaakt. Ook schiet het GVB tekort in de plannen over het toekomstige lijnennetwerk en maken ze niet duidelijk wat ze willen doen met het geld uit het eerder genoemde kwaliteitsfonds. 

Volgens de Vervoerregio is het daardoor niet duidelijk wat het GVB nou eigenlijk wil doen om de komende jaren te verbeteren en verder wil groeien. Of zoals de commissie concludeerde: het GVB biedt geen verbeteringen aan in de kwaliteit voor de komende jaren.

Ook de Financieel Economische Onderbouwing (FEO) voor ingediende plannen is volgens de commissie niet transparant, onnavolgbaar en incompleet. Een second opinion bij de Vervoerregio van Rotterdam en Den Haag komt met dezelfde conclusies over de bieding.  

Krijgt GVB nog een kans?

Door de erg slechte beoordeling van de bieding van het GVB zit de Vervoerregio met de vraag wat ze nu moeten doen. In de regels van de procedure staat dat het mogelijk is om een herstelmogelijkheid te bieden van drie weken als er een onvoldoende uit de plannen zou rollen, maar omdat 'de tekortkomingen dusdanig fors' zijn, komt het GVB daar niet meer voor in aanmerking. De VRA moet daarom gaan besluiten of ze het GVB nog een kans willen geven. 

En dat is een serieuze vraag, zo blijkt uit vergaderstukken. Ze beraden zich op de vragen of het GVB dat dan wel gaat halen, of de kaders moeten worden veranderd en of er strengere voorwaarden aan de herstelbieding moeten worden gekoppeld. Er zijn uiteindelijk vijf mogelijke scenario's: het GVB nog een kans geven, een ander soort contractvorm waardoor het geen concessie meer zou zijn, een vervanging van het management bij het GVB, de concessie gedeeltelijk aanbesteden of de hele concessie aanbesteden. 

'Aanbesteden is juist een kans'

En de mogelijkheid tot aanbesteden is volgens experts juist een kans. AT5 sprak eerder met hoogleraar aanbestedingsrecht Pieter Kuypers over of het ov in de stad zou verbeteren als er wordt aanbesteed, en hij was van mening van wel. "Als je naar de onderzoeken kijkt, dan zie je dat na aanbesteding een betere prestatie wordt verleend voor een betere prijs. Het is over het algemeen echt beter voor de reiziger."

Ook het gedeeltelijk aanbesteden, zoals alleen de bussen, zag hij zitten in Amsterdam. "Je weet nooit hoe het gaat uitpakken, als je het niet doet. Begin er een keer mee, om te kijken hoe het bevalt. De studies wijzen uit dat de kwaliteit erop vooruitgaat." Hij waarschuwde ook dat het steeds opnieuw onderhands gunnen zou kunnen leiden tot een 'luie concessiehouder'. "Het lijkt ideaal, maar de praktijk laat zien dat de relatie tussen dit soort partijen vaak ook een excuus is om allerlei dingen niet te doen."

Vanuit de gemeenteraad klinken dit soort geluiden ook steeds vaker. Zeker na een aantal incidenten. Zo werd na onderzoek van AT5  duidelijk dat de vervoerder tientallen medewerkers niet steunde na gewelds- en veiligheidsincidenten en werden er in september vorig jaar 23 bussen van de weg gehaald, omdat de vergunningen niet in de bussen aanwezig waren.

Claudia Zuiderwijk, de algemeen directeur van het GVB, wilde zich eerder in gesprek met AT5 niet mengen in de discussie over het wel of niet aanbesteden. "De ene helft van de hoogleraren is er hard voorstander van om de publieke sector een beetje te beschermen, en de andere helft zegt: marktwerking is beter, want je zou toch maar lui worden. Ik onthoud me van een mening daarover."

Maar dat aanbesteden ook niet zaligmakend is, blijkt uit de situatie in Utrecht. De stad mag als een van de G4-steden ook onderhands gunnen, maar besloot om het ov wél openbaar aan te besteden. Dat verloopt uiterst moeizaam: na het wisselen van de vervoerder rijden de bussen met vertraging of soms zelfs helemaal niet.

Vervoerregio teleurgesteld

Terug naar het inbestedingsproces voor het openbaar vervoer in Amsterdam. In een brief aan het GVB laat de Vervoerregio in september weten dat de bieding een onvoldoende heeft gekregen en doet dat opnieuw met duidelijke woorden. "Wij hadden gehoopt op een samenwerkingspartner die in staat is een bijdrage te leveren aan de beleidsopgaven en ambities. Met uw bieding hebben we die partner nu niet gevonden."

De VRA noemt het dan ook 'extra teleurstellend'. "We hebben na gesprekken voldoende comfort gegeven om een bieding te kunnen doen. Wij beraden ons nog over de vraag of u in aanmerking kan komen voor deze kans tot herstel." De brief valt niet lekker bij het GVB, zo maakte Willem van Offerden van de Ondernemingsraad van het GVB duidelijk in De Telegraaf. "Als je met elkaar praat, dan bel je elkaar op en stuur je niet zulke harde brieven." 

De Vervoerregio zit vanwege de afwijzing van de bieding wel met een probleem. De huidige concessie verloopt in december en alle opties die op tafel liggen kosten meer tijd dan er nog is. Echt uitgewerkte terugvalscenario's heeft de VRA niet, ondanks dat er vooraf wel rekening is gehouden met een bieding die niet zou voldoen. Omdat de Vervoerregio niet een besluit 'met de rug tegen de muur' wil nemen, gaan ze kijken of de huidige concessie kan worden verlengd.

Het zorgt voor 'buikpijn' bij Melanie van der Horst, die naast wethouder verkeer ook de voorzitter is van de Vervoerregio. Zij en de VRA willen het liefst met het GVB in zee; de tijd dringt, maar de bieding is ondermaats. Uiteindelijk besluit de Vervoerregio om het GVB een herstelkans te geven.

Dat doen ze omdat openbaar aanbesteden of de huidige concessie met vier jaar verlengen niet hun voorkeur heeft. Om het GVB te motiveren, stelt de VRA dat bij een gunning het niet standaard is dat de vergunning voor elf jaar geldt. Alleen bij een goede bieding is dat het geval; bij een nipte voldoende is het voor de komende zeven jaar. De huidige concessie wordt voor maximaal twee jaar verlengd, maar als het akkoord er is, kan de nieuwe concessie vrijwel direct ingaan. De bedoeling is dat de nieuwe concessie op 1 april kan ingaan. 

Frictie door 'grote kloof'

Ook wil de Vervoerregio extra gesprekken om de plooien die zijn ontstaan glad te strijken, zowel inhoudelijk als voor de persoonlijke relatie. Want het is duidelijk dat de manier waarop het proces nu is gegaan voor frictie heeft gezorgd tussen het GVB en de Vervoerregio. "De kloof is groot, omdat bij VRA het beeld leeft dat wij ons maximaal hebben ingespannen, terwijl GVB dat echt anders ziet", zo schrijft de Vervoerregio in documenten. "Waar de waarheid exact ligt, dat weet niemand. Het zou zomaar kunnen dat iedereen zijn eigen waarheid heeft." Zowel het GVB als de VRA huren extern iemand in om te helpen in de rest van de procedure. 

De VRA ziet ook in dat als zij willen dat de procedure gaat slagen, mét het GVB, er dan bij henzelf ook wel wat anders moet. De toon mag wel wat fijner en er moet toch wel onderhandelingsruimte zijn. Het 'tekenen bij het kruisje' gaat volgens henzelf niet helpen aan een verbetering van de relaties. 

Dus gaan de partijen, ook de gemeente als aandeelhouder, met elkaar rond de onderhandelingstafel. Ze spreken naar elkaar uit dat ze er samen willen uitkomen en dat gunnen aan een andere partij echt niet aan de orde is. De Vervoerregio laat het plan om alleen voor 11 jaar te gunnen als de beoordeling een 'goed' krijgt varen en die periode is nu gewoon de bedoeling. Het GVB stelt dat op prijs en laat weten gemotiveerd te zijn om aan de slag te gaan. 

De onderhandelingstafel

De gesprekken aan de onderhandelingstafel zijn goed en constructief, maar nemen veel tijd in beslag. Ze duren namelijk weken. De streefdatum van 1 april is daardoor niet meer haalbaar, maar alle partijen hebben er wel vertrouwen in dat met de nieuwe afspraken de concessie haalbaar moet zijn voor het GVB. In mei moeten ze de plannen inleveren en dan moet de nieuwe concessie starten vanaf 1 juni. 

Aan het eisenprogramma, het minimale niveau waaraan het ov moet voldoen, en het totale budget voor de concessie worden geen veranderingen gedaan. Dat kan volgens de VRA niet. Maar in de financiële spelregels komen de partijen er wel uit, waardoor het GVB meer vertrouwen moet krijgen om gezond te blijven, terwijl stapsgewijs het ov-aanbod wel toeneemt. 

De grootste overwinning is misschien wel de aanpassing van het kwaliteitsfonds, waar eerder al zo veel over te doen was. Nu hoeft nog maar de helft van extra opbrengsten naar het kwaliteitsfonds te gaan; de andere helft mag het GVB behouden en zelf beslissen hoe het die besteedt. Daar staat een maximum van 4 miljoen euro op. 

Kleine aanpassingen

Op 29 april dient het GVB dan de nieuwe concessie in. Daarin zitten wel nog steeds wat punten waar de beoordelingscommissie niet tevreden over is; zo missen er nog wat dingen en moet er soms wat meer uitleg worden gegeven, maar het is simpel te herstellen. Daarnaast is er in de onderhandelingen afgesproken dat de bieding niet meteen wordt afgewezen. 

Bijna een jaar nadat de eerste bieding werd gedaan, voldoet de concessie na de laatste aanpassingen uiteindelijk wel. Volgens de Vervoerregio zijn de plannen nu duidelijk en hebben ze de ambitie waarnaar werd gezocht. De beoordeling kreeg dan ook een 'goed en daarom kreeg het GVB voor de komende elf jaar het exclusieve recht om het openbaar vervoer te regelen in de stad. 

'Het heeft tijd gekost'

"De procedure om te komen tot gunning van de concessie Amsterdam heeft tijd gekost", erkent de Vervoerregio. "Voorafgaand aan een nieuwe concessie onderzoekt het dagelijks bestuur van de Vervoerregio welke procedure het best past om zo goed mogelijk ov tegen een goede prijs te krijgen. Een inbesteding van het gehele ov in concessiegebied Amsterdam was hier het best passend, zodat het geheel van het ov goed op elkaar aansluit, ook in de avonduren, het weekend en op plekken waar het ov niet heel vaak rijdt. Het doel is immers altijd zo goed mogelijk ov voor de reiziger voor de beste prijs."

De VRA is ook eerlijk dat er na de onvoldoende terug naar de tekentafel moest worden gegaan. "We hadden tijd nodig om ons te beraden op wat te doen en te begrijpen waarom onze perspectieven zo ver uit elkaar lagen. We hebben goede gesprekken met elkaar gevoerd, om de uitvraag en bieding op elkaar te laten aansluiten. Met oog voor de uitdagingen van GVB en de uitdagingen in de ov-sector aan de ene kant, en de ambities en de behoefte van de reiziger aan de andere kant."

Het GVB is trots en blij dat de partijen er uiteindelijk uit zijn gekomen. "Het traject richting gunning van de concessie vroeg om zorgvuldigheid en openheid. We hebben steeds transparant samengewerkt om elkaars overwegingen te begrijpen en het vertrouwen te versterken. Onze intentie was altijd om er samen uit te komen. We zijn trots op het vertrouwen dat we hebben gekregen om Amsterdam de komende elf jaar bereikbaar en leefbaar te houden."

Als de elf jaar van de concessie erop zit, dan gaat de Vervoerregio weer kijken of er opnieuw wordt inbesteed bij het GVB of dat er dan toch (gedeeltelijk) wordt aanbesteed. "We kijken dan wederom naar wat de beste manier is om zo goed mogelijk ov tegen de beste prijs te krijgen. Net zoals dat is gedaan voorafgaand aan de concessie Amsterdam." 

Buurtbewoners rond het Vondelpark zijn opgelucht dat de gemeente ingrijpt tegen de overlast in de buurt. Ze zeggen dat ze zich er steeds vaker onveilig voelen en dat de criminaliteit toeneemt. Daarom wordt het overlast- en dealeroverlastgebied in het centrum uitgebreid: per direct vallen ook het park en de omliggende straten onder de strengere aanpak.

Een buurtbewoner uit de Vondelstraat vertelt: “Soms voel ik me op de fiets onveilig. In de buurt word ik vaak nageroepen en bij 't Blauwe Theehuis is veel ingebroken. Ik zou me graag veiliger voelen in de buurt, zeker nu ik een kind heb.”

Dat gevoel van onveiligheid herkennen ook ondernemers in de omgeving van het Vondelpark. “We zijn hier kelders aan het bouwen en het is toch wel een paar keer gebeurd dat we ’s ochtends op werk kwamen en dat er spullen weg waren", vertelt een van hen.

Veel klachten

De gemeente zegt de afgelopen tijd veel klachten uit de buurt te hebben ontvangen en besloot mede daarom tot de aanwijzing van het gebied. Volgens stadsdeelbestuurder Rocco Piers is dat nodig om sneller te kunnen optreden. “We hebben het tot overlastgebied benoemd, omdat hier meer drugsverkoop is, drugsgebruik plaatsvindt en er meer criminaliteit is. Daar willen we eerder op kunnen ingrijpen.”

Door de nieuwe status kan de politie sneller ingrijpen, gebiedsverboden opleggen en mensen die overlast veroorzaken uit het gebied weren. “Dat voegt iets toe aan wat we al doen”, aldus Piers. De maatregel geldt voor onbepaalde tijd.

Het ziet eruit als een tijdelijke afsluiting, maar inmiddels is het fietspad op de Plantage Middenlaan in Centrum al ruim vier jaar dicht. Fietsers dienen gebruik te maken van een fietsstraat, waar auto's te gast zijn. Waarom er verder niets met de straat gebeurt, is voor veel buurtbewoners onduidelijk. 

Het fietspad werd destijds afgesloten vanwege werkzaamheden aan het Nationaal Holocaustmuseum en het Verzetsmuseum Amsterdam. Tijdens die werkzaamheden zijn op het fietspad keien geplaatst als antiterreurmaatregel. Drie jaar geleden werd bekend dat het een fietsstraat zou worden: auto's en fietsers samen op de rijbaan, en een bredere stoep. 

Nog altijd is het oorspronkelijke fietspad afgezet met verkeersborden. Onder fietsers en buurtbewoners groeit ondertussen de frustratie. "Waarom het zo lang zo moeilijk moet, weet ik niet”, zegt een fietser die dagelijks gebruikmaakt van de route. Een buurtbewoner vult aan: "Het ziet er armoedig uit, vind ik zo". 

Fietsstraat

Volgens een woordvoerder van stadsdeel Centrum is het plan om de straat eind dit jaar officieel in te richten als fietsstraat. Daarbij worden de stoep en het voormalige fietspad samengevoegd tot één brede stoep, waardoor er meer ruimte ontstaat voor voetgangers. Als het lukt om dit jaar te starten met de herinrichting, kan het snel gaan. De uitvoering van de transformatie naar een officiële fietsstraat zou ongeveer vier maanden in beslag nemen.

Een 31-jarige man krijgt drie jaar cel voor een poging tot doodslag. Op 6 september 2024 sloeg hij bij een vechtpartij iemand met een glasscherf in zijn nek. De rechter oordeelt dat hij daarmee 'aanmerkelijke kans aanvaardt dat het slachtoffer zou komen te overlijden'.

In de nacht van 5 op 6 september 2024 sloeg de man volgens de rechtbank een fles kapot. Met de scherven van die fles liep hij naar het slachtoffer en sloeg hij hem in zijn nek. Aan de steekpartij heeft het slachtoffer twee littekens overgehouden.

De verdachte gaf aan dat hij uit zelfverdediging handelde, maar de rechtbank ziet daar geen bewijs voor. Die stelt dat hij zelf de confrontatie opzocht en het slachtoffer de situatie juist probeerde te de-escaleren.

Van de drie jaar cel is één jaar voorwaardelijk. Ook wordt het voorarrest van de straf afgetrokken. De man moet naast de celstraf een schadevergoeding van 7500 euro betalen aan het slachtoffer. 

Na een weekend waarin de zon en buien elkaar afwisselen, kunnen we ons in de nieuwe week opmaken voor zacht en zonnig lenteweer. Het kwik kan daarbij oplopen tot zo'n 17 graden.

De start van de meteorologische lente op 1 maart gaat gepaard met stijgende temperaturen. Na het weekend wordt het droog en zonnig, meldt Weeronline.

De wind draait op maandag uit het zuiden en het kwik stijgt naar zo'n 15 graden. Ook de rest van de week is er grote kans op bovengemiddelde temperaturen. Het wordt 13 tot 17 graden, terwijl begin maart een graad of 9 gebruikelijk is.

Maar eerst staat er nog een wisselvallig weekend voor de deur. De de temperatuur blijft dan steken op een graad of 10. Ook kan het zaterdag nog flink waaien. Zondag begint de dag vrij zonnig, maar neemt daarna de bewolking toe en kan het gaan regenen.

Gevonden lichaam in Amstel is van vermiste Sophia, de Wooncrisis City Sightseeing Tour neemt je mee langs langdurige leegstand en dure yuppenhokken en fietspad op Plantage Middenlaan al ruim vier jaar met verkeersborden afgezet. Dat en meer in het AT5 Nieuws van vrijdag 27 februari, gepresenteerd door Niels van Steijn.

Waarom vinden raadsleden helemaal niets van Halsema's plan om verslaafde dak- en thuislozen te repatriëren? Moet een stukje gracht officieel zwemwater worden? En wat is het effect van de Ramadan op de campagne? Nicolaï Brannan van AT5, David Hielkema van Het Parool en Marijn Schrijver van De Telegraaf bespreken in de podcast Politiek aan de Amstel de bubbel van de Stopera.

Dat zijn de grote vragen in een vrij saaie week vlak voor de verkiezingen. Toch is er beweging. De SP zit in de lift.

Luister de podcast via Spotify door hier te klikken (met beeld). Liever Apple? Dat kan hier.

Het lichaam dat gisteren in de Amstel werd gevonden, vlak bij de Halvemaansbrug, is van de 37-jarige Sophia uit Den Haag. Zij werd sinds vrijdag 20 februari vermist.

Haar lichaam werd gisteren rond 17.20 uur gevonden. Vanochtend maakte de politie bekend dat het om de 37-jarige Sophia gaat. Afgelopen dinsdag deed de politie een oproep, nadat ze voor het laatst was gezien op het Amstelstation. 

De oorzaak van haar dood is nog niet bekend. De recherche doet onderzoek.

Het AT5 Weer van 27 februari gepresenteerd door Annie vanaf het Kattenburgerplein.