OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, stopt na twee jaar met zijn AI-programma waarmee mensen realistische video's kunnen maken. Nog geen halfjaar geleden bracht het bedrijf nog een verbeterde versie van het computerprogramma uit. Het bedrijf kwam toen ook met eigen sociaal medium met dezelfde naam: Sora.

Met de app wilde het bedrijf de mogelijkheden van zijn AI-programma laten zien. Het idee was dat je jezelf in met AI gemaakte situaties kunt zetten. De app is officieel nooit in Nederland uitgebracht, maar NOS-verslaggever Nik Wouters kon het destijds toch proberen:

In december kondigden OpenAI en Disney nog een deal aan waarbij het mogelijk zou worden om honderden Disney-personages, zoals Assepoester, Mickey Mouse en Darth Vader (Star Wars), in Sora-video's te plaatsen.

En begin deze week publiceerde OpenAI een artikel op zijn website over de mogelijkheden en beperkingen van Sora. Dat het nu klaar is met Sora, laat zien hoe snel dingen gaan bij OpenAI, schrijft de Amerikaanse techjournalist Alex Heath in zijn nieuwsbrief. Een halfjaar geleden zijn mensen onder de indruk van het AI-programma, nu is het einde in zicht.

Volgens Heath heeft OpenAI's besluit om te stoppen met Sora te maken met de beperkte computerrekenkracht die het bedrijf tot zijn beschikking heeft. Het maken van video's kost heel veel rekenkracht, en elke computerchip die daarvoor gebruikt wordt kan niet gaan naar de ontwikkeling van andere AI-programma's, schrijft hij.

Advertenties

OpenAI is vooral bekend van ChatGPT, maar het bedrijf werkt ook aan AI-programma's die computercodes kunnen schrijven. Op de zakelijke markt concurreert het bedrijf onder meer met Anthropic. Het wil geld verdienen door zijn AI-programma's aan bedrijven te verkopen, maar "het is lastig om te zien hoe Sora in die strategie past", schrijft Heath.

Het bedrijf wil ook geld verdienen aan mensen die ChatGPT gebruiken. In de Verenigde Staten kunnen gebruikers van de gratis versie of het goedkoopste abonnement advertenties te zien krijgen. In Nederland is daar op dit moment geen sprake van.

Steeds een nieuwe versie

Een aantal Nederlandse videomakers die met AI-programma's werken waren onder de indruk toen de verbeterde Sora-versie eind september beschikbaar kwam. Maar daarna zijn ze doorgegaan met andere AI-videoprogramma's, vertellen ze de NOS.

"Het nieuws dat OpenAI nu stopt met Sora verbaast me dan ook niet", zegt videomaker Jan-Willem Blom. "Het past in een patroon: er komt steeds een nieuwe versie van een AI-videoprogramma die weer beter is dan de vorige."

Hij noemt er een aantal op: in mei 2025 kwam Google met Veo 3, in juni kwam Seedance 1 (van ByteDance, het bedrijf achter TikTok) en in september dus Sora 2 van OpenAI.

"Deze bedrijven concurreren de hele tijd met elkaar", zegt AI-videomaker Wessel van Room. Ook hij was onder de indruk toen hij Sora 2 een halfjaar geleden voor het eerst probeerde, maar koos daarna voor andere programma's.

Het gevaar is volgens hem dat je anders de hele tijd bezig bent om weer het nieuwste programma te leren. "Ik specialiseer me liever", zegt hij. "Je wordt er beter in, je leert het programma beter begrijpen."

Ongeschikt voor professionele video's

De AI-videomakers gebruiken de programma's om in opdracht marketing- of promotievideo's te maken. Ook Luke Andries en Hendrik van Zwol maken dit soort video's met AI-programma's.

Zij probeerden Sora 2 in het begin ook uit, maar lieten het programma al snel liggen, vertellen zij. "Onder mensen die veel met AI video's maken, is het nooit echt populair geworden", zegt Andries.

"Toen het programma uitkwam, vond ik het bijzonder wat je ermee kon: realistische beelden met goed geluid maken", zegt Van Zwol. "Maar om professionele video's te maken was de kwaliteit veel te laag."

"Je ziet dat dit soort programma's in het begin nieuw en spannend zijn, maar dat de interesse daarna wegzakt", zegt Van Room. "Misschien heeft OpenAI het ook gewoon verkeerd in de markt gezet. Het was vooral leuk om grappige video's te maken, die ik deelde met vrienden. Maar als ik marketingvideo's wil maken, zijn daar betere programma's voor."

"Zelf word ik er gek van als ik op Instagram weer een Sora-filmpje zie dat grappig zou moeten zijn", zegt Van Zwol. "Toen Sora 2 uitkwam, dacht ik: dit is revolutionair voor filmmakers. Maar het programma probeerde er altijd iets grappigs van te maken. Dat is niet altijd geschikt als je een marketingvideo wil maken."

Lille wordt de stad waar het hoofdkantoor van de nieuw opgerichte Europese douaneautoriteit wordt gevestigd. Dat heeft het Europees Parlement bepaald in een stemming. Den Haag was een van de negen steden die in de running waren, maar uiteindelijk viel de keuze dus op de Noord-Franse stad.

Het kabinet had Den Haag vorig jaar aangewezen als Nederlandse kandidaat voor het op te richten agentschap. In de EU Customs Authority (EUCA) moeten de douanes van de EU-lidstaten met elkaar gaan samenwerken.

Dat moet er onder meer toe leiden dat alle lidstaten de regels aan elke grens hetzelfde toepassen en dat gegevens op een centrale locatie kunnen worden geanalyseerd. Hierdoor kunnen risico's beter worden ingeschat en moet onder meer drugshandel beter worden bestreden.

Stevige impuls

Bij het agentschap komen naar verwachting 250 tot 450 mensen te werken. Volgens Den Haag had de regio daarmee "een stevige impuls" gekregen. Als locatie was het voormalige gebouw van het Joegoslaviëtribunaal voorgesteld.

NSC-Europarlementariër Dirk Gotink, die betrokken was bij de beslissende stemming, noemt Lille "de juiste keuze". Hij roemt de strategische ligging van de stad "op het kruispunt van Europa" en hij ziet Frankrijk als "een van de belangrijkste douanelanden van Europa". Een op de drie pakketten die de EU binnenkomen, komen via Frankrijk binnen, meldt hij.

Van Zanen feliciteert Lille

De Haagse burgemeester Van Zanen heeft Lille gefeliciteerd. "We hadden het Douaneagentschap graag in Den Haag verwelkomd", zegt hij tegen Omroep West. "Maar de uiteindelijke, democratische keuze is op Lille gevallen. Den Haag huisvest inmiddels meer dan vijfhonderd internationale organisaties en blijft dit internationale ecosysteem de komende jaren actief versterken."

In totaal hadden negen landen zich kandidaat gesteld. Naast Nederland waren dat België (Luik), Frankrijk (Lille), Italië (Rome), Polen (Warschau), Portugal (Porto), Roemenië (Boekarest) en Spanje (Malaga). Van deze negen waren Rome en Lille op de shortlist terechtgekomen, meldt persbureau Reuters.

Vanuit Teheran is het Amerikaanse voorstel voor een staakt-het-vuren uitdrukkelijk afgewezen. In een tegenvoorstel eist het Iraanse regime dat de VS en Israël hun bombardementen stoppen.

Verder moeten de landen die de oorlog zijn begonnen betalen voor de schade in Iran, zo schrijven Iraanse staatsmedia. Teheran stelt zelfs dat de Straat van Hormuz moet worden erkend als een Iraanse zeestraat. Deze essentiële zeeroute voor de gas- en olie-industrie wordt vanwege Iraanse aanvallen al weken nauwelijks gebruikt.

Via Pakistan overgedragen

Trumps zogenoemde vijftienpuntenplan is afgelopen nacht via Pakistaanse tussenpersonen naar Iran gestuurd. De Amerikaanse regering heeft niet bekendgemaakt wat er precies is voorgesteld.

Volgens anonieme bronnen stelt de VS in het plan voor om de doorvaart van de internationale scheepvaart door de Straat van Hormuz te hervatten. Verder worden grenzen gesteld aan het Iraanse raketarsenaal.

Daarnaast zou Iran zijn nucleaire programma drastisch moeten inperken. Volgens Pakistaanse functionarissen zou Iran daarvoor in de plaats een versoepeling van de sancties krijgen.

Trump beweerde maandag al dat Iran op "belangrijke punten" akkoord is met het plan. Het regime heeft vandaag echter ook herhaald dat Iran niet van plan is concessies te doen. Of er achter de schermen mogelijk toch wordt gesproken over een compromis is niet bekend.

'Buitensporige voorwaarden'

Iran spreekt volgens de staatstelevisie van "buitensporige voorwaarden". Een hooggeplaatste Iraanse veiligheidsfunctionaris zei tegen de zender dat Iran de oorlog zal beëindigen op een zelfgekozen tijdstip en als de voorwaarden die het land zelf stelt, zijn ingewilligd.

In de door Iran gestelde eisen wordt niets gezegd over het atoomprogramma. Dat suggereert dat het regime mogelijk wel bereid is om zijn nucleaire ambities gedeeltelijk op te geven, in ruil voor Amerikaanse concessies.

De Israëlische premier Netanyahu erkende deze week dat Trump inzet op onderhandelingen met Iran om de oorlog te stoppen. Anonieme Israëlische functionarissen stellen dat ze verrast zijn door het aanbod van Trump aan Teheran. Netanyahu is al decennia een uitgesproken tegenstander van onderhandelingen met het Iraanse regime.

Luchtaanvallen gaan door

De oorlog in het Midden-Oosten ging vandaag onverminderd door. Israël voerde bombardementen uit op zowel Iran als Libanon, waar een grootschalig offensief is gestart tegen Hezbollah. Iran voerde ter vergelding opnieuw raket- en drone-aanvallen uit op Israël en omliggende landen.

In Iran zijn inmiddels ruim 1500 burgerdoden gemeld door Amerikaanse en Israëlische aanvallen. De bombardementen op doelwitten van het Iraanse regime in woonwijken leidden tot grote schade.

Volgens Israël zijn vele duizenden Iraanse militairen en kopstukken gedood door luchtaanvallen. In Israël zijn twintig burgerdoden gemeld, zeker twee militairen zijn gesneuveld. En zeker dertien Amerikaanse militairen zijn gedood.

In Libanon zijn ruim een miljoen mensen op de vlucht geslagen. De Libanese autoriteiten zeggen dat er bijna 1100 mensen zijn gedood door Israëlische aanvallen.

In die cijfers is geen onderscheid gemaakt tussen militanten of burgers. Hulporganisaties vrezen dat Libanon een nieuw Gaza wordt, waar Israël op grote schaal verwoesting heeft aangericht.

De BBC heeft Matt Brittin tot directeur-generaal benoemd. Hij volgt Tim Davie op, die vorig jaar opstapte na ophef over de montage van een documentaire over de Amerikaanse president Trump.

De 57-jarige Brittin werkte achttien jaar bij Google en had de leiding over de regio's Afrika, het Midden-Oosten en Europa. Hoewel Brittin geen achtergrond heeft in de omroepwereld, heeft hij volgens de BBC wel veel relevante werkervaring.

De bestuursvoorzitter van de omroep, Samir Shah, noemt de Britse Brittin een uitstekende leider. Zijn nieuwe positie geldt als een van de meest veeleisende functies in de Britse mediawereld.

Rechtszaak Trump

Een van de eerste taken waar de nieuwe topman zich mee bezig zal houden is het afhandelen van de rechtszaak die Trump heeft aangespannen tegen de BBC. De Amerikaanse president eist miljarden dollars van de omroep om de gewraakte montage.

In een documentaire over Trump die in 2024 door de BBC werd uitgezonden, werden drie van zijn uitspraken gemonteerd tot één. Het gaat om de uitspraken: "We gaan naar het Capitool" en "En we gaan vechten. We fight like hell". De uitspraken van Trump komen uit zijn toespraak die hij hield vlak voor de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021.

Door de fragmenten samen te voegen werd de indruk gewekt dat Trump zijn aanhangers opriep om te vechten bij het Congres, terwijl er in werkelijkheid bijna een uur tussen de uitspraken zat.

Excuses

De BBC heeft in een brief aan Trump zijn excuses aangeboden voor de misleidende montage en erkend dat ten onrechte de suggestie werd gewekt dat de Amerikaanse president expliciet opriep tot geweld. Ook namen Davie en hoofdredacteur Deborah Turness ontslag vanwege de ophef.

Maar dat was voor Trump niet voldoende en hij zette de rechtszaak door, omdat zijn reputatie geschaad zou zijn. Hij eist tien miljard dollar van de Britse zender.

Uit rechtbankdocumenten die vorige week werden vrijgegeven blijkt dat de BBC de rechtbank in de Amerikaanse staat Florida heeft gevraagd om de zaak te seponeren. Volgens de BBC toont de herverkiezing van Trump aan dat de montage zijn imago niet heeft beschadigd.

Mocht de zaak niet geseponeerd worden, dan staat er een zitting gepland voor volgend jaar februari.

De gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten zijn voor bepaalde consumenten en bedrijven na vier weken al voelbaar in de portemonnee. Nu de benzine en andere brandstoffen steeds duurder worden wil de Tweede Kamer compensatiemaatregelen, maar die kosten geld.

In een Kamerdebat met het kabinet komen verschillende mogelijkheden langs. De partijen discussiëren ook onderling met elkaar, want aan bijna elke mogelijkheid kleven ook nadelen.

Het debat is hier live te volgen.

Overwinsten oliebedrijven

GL-PvdA stelt voor een maximumprijs per liter brandstof aan de pomp vast te stellen, net als in België. Partijleider Klaver vindt dat meteen een goede gelegenheid om wat hij noemt "overwinsten van de oliebedrijven af te romen".

Niet alle fracties zijn meteen enthousiast. "Zorgt dit er niet voor dat het de pomphouder de nek omdraait?" vraagt CDA-leider Bontenbal. De rekening van een maximum brandstofprijs komt niet alleen bij de oliemaatschappijen te liggen, maar ook bij de pomphouders, verwacht hij. Daar zitten kleine ondernemers en franchisenemers tussen.

Klaver: "Het gaat dus om de manier waarop je het doet en dat is wat we aan het kabinet vragen om uit te zoeken." Bontenbal: "De vraag is of uw instrument ertoe zal leiden dat het voordeel bij de mensen terecht komt die het het meest nodig hebben. Ik heb dat bewijs nog niet gezien."

1 miljard euro per jaar

Een andere mogelijkheid is het verlagen van de accijnzen, de belasting op brandstoffen. Dat kost de staatskas en dus de belastingbetaler veel geld. Elke 10 cent verlaging betekent 1 miljard euro per jaar minder in de schatkist. Dat geld moet dan met andere belastingheffingen of met extra bezuinigingen weer gevonden worden.

De VVD is voorstander van het verlagen van de brandstofaccijnzen en zoekt medestanders om dat te steunen. Maar ook dit plan krijgt kritiek, bijvoorbeeld omdat deze vorm van compensatie ook bij mensen terechtkomt die het niet direct nodig hebben.

De ChristenUnie vindt dat er meer aandacht moet zijn voor het besparen van brandstof en dat de overheid mensen moet oproepen om meer thuis te werken. "Wij staan ervoor open om de accijnzen te verlagen, maar waar komt het geld vandaan?" De politiek moet niet te snel van alles gaan beloven, vindt Kamerlid Grinwis. "De overheid moeten zich bewust zijn van de beperktheid van onze mogelijkheden. We zijn niet een EHBO."

Heftige discussie met Forum-Kamerlid over Iran

Tijdens de inbreng van Kamerlid Dekker van FVD ontstond een hoog oplopende discussie tussen hem en andere Kamerleden. Dekker vindt dat Nederland gewoon weer olie en gas uit Rusland moet importeren. En hij zei dat er genuanceerd gedacht kan worden over het Iraanse regime. FVD laat zich doorgaans pro-Russisch uit en stemt regelmatig tegen steun voor Joden of Israël.

Dekker kreeg kritische vragen over de bombardementen op Oekraïense burgers en de duizenden vermoorde burgers door het Iraanse regime. Hij antwoordde dat Rusland een betrouwbare gasleverancier is en dat op elk land wel iets aan te merken valt.

Kamerlid Keijzer zei dat zij "stond te koken" bij deze antwoorden. "Vrouwen worden in Iran verkracht, gemarteld en vermoord. Hoe kun je daar genuanceerd over denken?"

D66-Kamerlid Neijenhuis zei dat de vorige energiecrisis juist was ontstaan omdat Poetin de gaskraan dichtdraaide. SGP-Kamerlid Flach noemde Dekkers uitspraken "kwalijk".

Het Kamerdebat gaat behalve over de auto ook over energie in huis. Het kabinet heeft al toegezegd dat het Tijdelijk Noodfonds Energie toch terugkomt voor mensen met een hoge energierekening en een laag inkomen. Dat moet ergens in het najaar klaar zijn. Hier zijn veel fracties voor, al zijn er partijen die het allemaal te langzaam vinden gaan.

Het kabinet komt later vanavond aan het woord. Te snel te veel geld uitgeven ziet het kabinet niet zitten. Wel worden verschillende plannen en scenario's onderzocht. Daarbij houdt het kabinet er rekening mee dat hogere energieprijzen geen probleem van weken zijn, maar mogelijk van jaren.

De Keniaanse politie heeft een massagraf ontdekt op een privébegraafplaats in Kericho, een stad in het zuidwesten van Kenia. In het graf zijn 32 lichamen gevonden, waaronder 25 kinderlichamen en foetussen. Er zijn twee verdachten opgepakt.

De politie had de opdracht gekregen om op de begraafplaats veertien lijken op te graven, maar stuitte op veel meer lichamen dan verwacht.

Uit onderzoek van de politie blijkt dat dertien van de gevonden lichamen afkomstig zijn uit een ziekenhuis in Nyamira, zo'n anderhalf uur bij het kerkhof vandaan. Hoe de lijken in het massagraf terechtkwamen is nog onduidelijk. Ook is niet bekend waar de overige lichamen vandaan komen.

Lichamen in jutezakken

Gisteren zijn alle lijken uit het graf gehaald. "Wat we hebben gevonden is nogal ongewoon", zei een patholoog die aanwezig was bij de opgraving, die zes uur duurde. Er zijn ook losse lichaamsdelen aangetroffen en niet alle lichamen waren nog volledig intact. De lichamen zaten in jutezakken.

De lijken bevonden zich in verschillende staten van ontbinding. De volwassenen waren verder ontbonden dan de kinderlichamen en foetussen, wat erop wijst dat ze niet op hetzelfde moment zijn begraven.

De organisatie achter de begraafplaats zegt niet betrokken te zijn bij de mysterieuze begrafenissen.

Na een moordpoging op een Iraanse man en explosies en brandstichtingen bij Joodse organisaties, neemt de angst onder Iraniërs in Nederland toe: hoe ver reikt de invloed van het Iraanse regime? Of er in deze gevallen een verband daarmee is, wordt nog onderzocht. Maar aanwijzingen dat 'de lange arm van Teheran' er iets mee te maken heeft zijn er. Hoe werkt die buitenlandse inmenging?

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Yaghoub Sharhani werd geboren in Iran en vluchtte ruim tien jaar geleden naar Nederland. Hij werkt nu als journalist voor onder meer De Groene Amsterdammer. Hij ziet parallellen met aanslagen in het verleden waarbij Iran een rol had. Sharhani deed ook onderzoek naar het gevoel van veiligheid onder Iraniërs in Nederland. Veel van hen zijn bang dat hen iets kan overkomen.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek

Het gerechtshof in Den Haag heeft Hasna A. in hoger beroep veroordeeld tot negen jaar celstraf. Het hof oordeelt dat de Syriëganger vier strafbare feiten heeft gepleegd. Zo is ze onder meer veroordeeld voor het medeplegen van een misdrijf tegen de menselijkheid, omdat A. een jezidi-vrouw als slaaf hield tijdens haar verblijf in het kalifaat.

De vrouw uit Hengelo kreeg in 2024 al 10 jaar gevangenisstraf opgelegd. Het was destijds de eerste keer dat in Nederland iemand terechtstond voor een misdrijf tegen jezidi's, een religieuze en etnische Koerdische minderheid. Zowel het Openbaar Ministerie als de vrouw ging tegen deze uitspraak in beroep.

Het hof oordeelde dat ze verminderd toerekeningsvatbaar is. Daarom krijgt ze een lagere straf dan de rechtbank had opgelegd. Wel heeft het hof beslist dat ze een schadevergoeding van 15.000 euro aan de jezidi-vrouw moet betalen.

Nieuw leven opbouwen

Hasna A. reisde in 2015 vanuit Enschede samen met haar zoon naar Syrië om daar te gaan leven in het kalifaat van Islamitische Staat (IS). Naar eigen zeggen wilde ze daar een nieuw leven opbouwen.

Daar trouwde zij met een strijder van de terroristische groepering en kreeg ze nog drie kinderen. In totaal leefde ze vier jaar in het kalifaat. Nadat A. van haar man scheidde, is ze met haar gezin gevlucht en verbleef ze in gevangenenkampen.

In 2022 werd ze samen met elf andere vrouwen en hun 28 kinderen door Nederland uit een Syrisch gevangenenkamp opgehaald en keerde ze terug naar Nederland. Daar werden de vrouwen direct gearresteerd op verdenking van terroristische misdrijven.

Hulpeloze toestand

Het hof oordeelt dat de vrouw in elk geval één jezidi-vrouw als slaaf heeft gebruikt om huishoudelijke taken uit te voeren. Net als de rechtbank in 2024 bewezen achtte, oordeelt het hof ook dat A. zich daarmee schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van slavernij. Dat is een misdrijf tegen de menselijkheid. De rechter noemde dit in 2024 "een buitengewoon ernstig feit is dat een gevangenisstraf van meerdere jaren rechtvaardigt".

Ook veroordeelde het hof de vrouw voor het opzettelijk in hulpeloze toestand laten van haar minderjarige kind. Hasna A. heeft jarenlang met haar minderjarige kind in een IS-strijdgebied geleefd. Daardoor stelde ze haar zoon bloot aan de gevaren die daarbij komen kijken. Door dat te doen, heeft ze haar kind in een hulpeloze toestand gelaten, zo oordeelt het hof.

De vrouw werd daarnaast ook veroordeeld voor voorbereidingshandelingen van terroristische misdrijven en deelname aan de terroristische organisatie Islamitische Staat.

Hongarije gaat het gastransport naar Oekraïne geleidelijk opschorten totdat er weer olie vloeit door de Droezjba-pijpleiding. Dat zegt premier Orbán. Oekraïne importeert een groot deel van zijn gas via Hongarije.

Het is het volgende hoofdstuk in een ruzie tussen Hongarije en Oekraïne over de Droezjba-pijpleiding. Rusland levert via de pijplijn olie aan Hongarije en Slowakije. De pijp loopt echter over Oekraïens grondgebied en raakte daar op 27 januari beschadigd, volgens Oekraïne door een Russische drone. Sindsdien stroomt er geen olie meer door.

Zowel Hongarije als Slowakije beschuldigt Oekraïne ervan de levering opzettelijk tegen te houden om zo te voorkomen dat de Russische oorlogskas wordt gespekt. De Oekraïense president Zelensky haalde eerder hard uit naar Orbán, onder meer door te zeggen dat hij "zijn adres zou delen met de strijdkrachten". Inmiddels loopt er een onderzoek naar het getroffen deel van de pijplijn.

'Chantage'

In een video die Orbán op sociale media plaatste spreekt hij van chantage. "Zolang Oekraïne geen olie levert, zal het geen gas uit Hongarije ontvangen." Hij zegt dat Hongarije het gas gaat gebruiken om zijn eigen reserves aan te vullen. Kyiv heeft nog niet gereageerd op de uitspraken.

De afgelopen weken heeft Orbán ook de Europese Unie betrokken bij het geschil. De Hongaarse premier blokkeert vooralsnog een EU-lening van 90 miljard euro aan Oekraïne totdat de olielevering wordt hervat.

Dat geld is bedoeld om het land financieel te helpen en de economie draaiend te houden. Vanuit de EU-lidstaten is veel kritiek op de manier waarop Hongarije zijn vetorecht inzet op politieke gronden.

Opheldering gevraagd

Ondertussen zit Orbán midden in campagnetijd omdat er volgende maand verkiezingen zijn en hij aan Péter Magyar een serieuze tegenstander heeft. De pro-Europese Magyar staat in de meeste opiniepeilingen aan kop.

Deze week werd bekend dat de Europese Commissie om opheldering heeft gevraagd na onthullingen dat de Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken jarenlang zijn Russische ambtgenoot Lavrov op de hoogte hield van onderhandelingen in Brussel. Hongarije onderhoudt, ook na de Russische invasie in Oekraïne, warme banden met Moskou.

De Amerikaanse zanger en liedjesschrijver James Wesley Voight, beter bekend als Chip Taylor, is maandag op 86-jarige leeftijd overleden. De doodsoorzaak is niet bekend.

Hoewel hij zelf een hit scoorde met The Same Old Story is Taylor vooral bekend geworden met het schrijven van hits voor anderen. Hij groeide uit tot een van de invloedrijkste songwriters van de jaren 60 en 70.

Hij schreef onder meer Angel of the Morning en Wild Thing. Dat nummer was een groot succes in 1966 in de uitvoering van de Engelse rockband The Troggs. Later werd het zelfs wereldberoemd nadat gitarist Jimi Hendrix, na het spelen van het nummer, zijn gitaar in brand stak op het popfestival van Monterey.

Grote namen

In 2016 werd James Voight toegevoegd aan de Songwriters Hall of Fame voor zijn bijdrage aan nummers die klassiekers zijn geworden, vooral liedjes uit de jaren 60. Hij schreef voor veel bekende artiesten, onder wie Aretha Franklin, Johnny Cash en Frank Sinatra.

Hij nam tijdens zijn loopbaan veel platen op en werd voor Last Chance en Yonkers NY genomineerd voor een Grammy Award. Zijn laatste album, Words from holy gardens, kwam uit in februari dit jaar.

'Chip'

James Wesley Voight werd geboren in 1940 in New York en groeide op in een familie van bekendheden. Zijn vader was professioneel golfer. Zijn broer, Jon Voight, is een bekende acteur en de vader van actrice Angelina Jolie.

James zelf won op 14-jarige leeftijd het jeugdkampioenschap golf in New York. Hij verhuisde naar South Carolina om daar voor de universiteit te golfen, maar nam na een paar maanden afscheid van de sport en verhuisde terug naar zijn geboortestad om daar op het podium te kunnen staan.

In een interview uit 2019 vertelt hij dat zijn artiestennaam te danken heeft aan het golfen. "Mijn bijnaam bij het golfen was Chip, dus ik probeerde dat met een paar achternamen. Ik weet niet eens meer waarom Taylor ter sprake kwam, maar ineens was ik Chip Taylor."

Carrièreswitch

Verder was hij een fanatieke gokker. In de jaren 90 nam hij tijdelijk afstand van zijn muzikale carrière en werd professioneel kansspeler.

Hij wedde op paardenraces en was goed in het tellen van kaarten bij blackjack. Daar verdiende hij veel geld mee, gaf hij zelf toe, maar zijn vaardigheid leidde ertoe dat hij uit veel casino's werd verbannen. Het tellen van kaarten is niet verboden, maar casino's mogen wel spelers weigeren.

Enkele jaren later keerde hij terug in de muziek en richtte zijn eigen label op, Train Wreck Records. Bij deze platenmaatschappij bracht hij nog enkele platen uit.

Chip Taylor overleed in een hospice, twee dagen na zijn 86e verjaardag.

Als je Esten op straat in de hoofdstad Tallinn vraagt waar ze hun digitale identiteit zoal voor gebruiken, dan krijg je de meest uiteenlopende antwoorden. Belastingen, voor de registratie van hun kind, voor het tekenen van een arbeidscontract. De zestienjarige Sebastian vertelt trots dat hij voor het eerst online heeft gestemd bij lokale verkiezingen. "Het was heel makkelijk."

Estland heeft al jaren een bijna volledig digitale overheid. Sinds 2025 kan je zelfs online je scheiding regelen. Niet voor niks wordt vanuit de hele wereld naar het kleine Baltische land gekeken om te leren hoe digitale dienstverlening efficiënter kan.

Ook in Nederland. Het nieuwe kabinet wil een "flinke inhaalslag" maken, is te lezen in het coalitieakkoord. Een specifiek voorbeeld wordt daarin genoemd: Estland. Die ambitie kreeg de afgelopen tijd extra urgentie door zorgen over het verouderde DigiD.

Natte handtekening

Het bedrijf dat verantwoordelijk is voor de servers daarvan, dreigt in handen te vallen van een Amerikaanse partij. Dat wil de Tweede Kamer niet, omdat dit ons systeem te afhankelijk maakt van Amerika.

EU-lidstaten zijn opgeroepen om in 2027 een 'wallet' klaar hebben - een nieuwe manier om met je digitale identiteit in te loggen. Maar die van Nederland is op zijn vroegst in 2028 klaar.

Esten hebben één portaal waarin ze bijna alles kunnen regelen. Burgers gebruiken een e-ID - een digitale combinatie van een handtekening en een identificatiebewijs. Zo'n e-ID gaat veel verder dan een DigiD, omdat het wettelijk kwalificeert als een zogenoemde natte handtekening in de EU. Daarmee kan je niet alleen bij de overheid terecht, maar ook bij bedrijven.

Dat een volledig digitale overheid het leven makkelijk maakt voor burgers en ondernemers, weet bloemenverkoper Peter Boeijkens ook. Hij verhuisde 19 jaar geleden naar Estland. "Je kan zelfs een bedrijf online starten hier, alles gaat digitaal", vertelt hij tijdens het schikken van seringen in zijn zaak in Tallinn.

De ondernemer haalt zijn telefoon uit zijn zak en opent de overheidsapp. Daar komen alle rubrieken langs: familie, gezondheidszorg, onderwijs, woning. Als hij wat verder scrolt komt hij op een andere opvallende optie: datatracker.

Daar is te zien dat het bevolkingsregister als laatste zijn data heeft opgevraagd. Boeijkens heeft die pagina nog nooit bekeken, erkent hij. maar juist die transparantie is een fundament van het systeem. Burgers kunnen altijd controleren wie hun data gebruikt.

Veilig uitwisselen

De ruggengraat onder dit alles is X-Road, een systeem dat ervoor zorgt dat overheidsdiensten veilig gegevens uitwisselen. Daardoor hoef je informatie nooit meer dan één keer in te vullen.

Estland stelt dat het afschaffen van fysieke loketten en bureaucratie jaarlijks zo'n 2 procent van het bbp bespaart. Boeijkens kan zich niet herinneren wanneer hij voor het laatst in een gemeentehuis was. "Voor mijn ID-kaart, negentien jaar geleden. Eén keer."

Na de onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie werd de overheid vanaf nul opgebouwd, meteen digitaal. In Nederland bestonden de diensten al en werden die later aan elkaar gekoppeld een veel ingewikkelder proces.

Al ging de Estse digitalisering ook niet zonder problemen. Vooral ouderen en mensen op het plattenland hadden moeite met het verdwijnen van fysieke loketten. En er waren datalekken. Het vertrouwen van burgers behouden vraagt daarom voortdurende aandacht, zegt minister Pakosta van Justitie en Digitale Zaken tegenover de NOS.

De grootste uitdaging nu is om deze systemen veilig te houden in dit tijdperk van kunstmatige intelligentie. "Dit vraagt een heel nieuw niveau van cyberveiligheid", zegt Pakosta.

Cyberaanval met AI

Eind 2024 waren de registers van het Oekraïense ministerie van Justitie voor het eerst het doelwit van een cyberaanval waarin AI niet alleen een hulpmiddel was, maar ook autonoom handelde. Oekraïne gebruikt met Estse hulp een eigen versie van X-road en houdt Rusland verantwoordelijk voor de aanval.

Estland ziet de oosterbuur ook als de grootste dreiging. In 2007 werd het land getroffen door een eerste grootschalige cyberaanval en de druk neemt alleen maar toe. Als digitaal vangnet opende het daarom een 'data-ambassade' in Luxemburg: een back-up van cruciale systemen buiten de eigen landsgrenzen.

En net als Nederland kijkt Estland hoe ze voorkomen dat het systeem kwetsbaar wordt voor druk uit de VS. "Ons doel is, zeker met gevoelige data, dat de volledige controle over de data in Europa ligt", zegt Pakosta. "Zonder dat er een achterdeur is."

De Estse digitale staat laat zien hoe efficiënt en gebruiksvriendelijk een overheid kan zijn als systemen vanaf de basis goed zijn ontworpen. Maar, zeggen ze in Estland ook: ons succes kan een voorbeeld zijn, maar niet zomaar gekopieerd worden.

Onder meer anti-terrorismecentrum ICCT acht Iraanse betrokkenheid waarschijnlijk bij de aanslagen op Joodse instellingen in Nederland, evenals bij een man van Iraanse afkomst die werd neergeschoten in Schoonhoven. Het staat nog niet vast dat het land er iets mee te maken heeft. Wel wijzen experts er al langer op dat 'de lange arm van Iran' soms ook tot in Nederland reikt.

Minister Van Weel van Justitie en Veiligheid ze ook al er rekening mee te houden dat Iran mogelijk achter de aanval in Schoonhoven zit. "Het feit dat hij Iraans is en dat hij zich uitsprak tegen het regime, is iets wat we natuurlijk serieus moeten nemen."

Ashab al-Yamin

Naast aanslagen op Joodse instellingen in Rotterdam en Amsterdam, heeft een terreurgroepering genaamd Ashab al-Yamin ook antisemitische aanvallen in België en het Verenigd Koninkrijk opgeëist.

De in Den Haag gevestigde denktank ICCT benadrukt dat er nog veel onduidelijk is over deze nieuwe groep, maar schrijft in een maandag gepubliceerd rapport dat meerdere signalen wijzen richting Iran.

De daden van Ashab al-Yamin worden online toegejuicht en gedeeld door een militie in Irak. Deze groepering is pro-Iran, maar het is onduidelijk of de leden ook worden gesteund door Teheran. Volgens ICCT zijn sommige aanslagen zo snel gedeeld door de Iraakse groep dat die in direct contact met Ashab al-Yamin lijkt te staan.

Tieners lijken geronseld

Verder zijn de aangehouden verdachten vaak tieners gebleken. Volgens ICCT past dat in een bredere trend van hybride oorlogvoering, zoals Rusland doet in Europa, waarbij jonge mensen geronseld worden om tegen betaling geïmproviseerde aanslagen uit te voeren.

Tegelijkertijd zijn er aanwijzingen dat Ashab al-Yamin geïmproviseerd in elkaar is gezet, zoals het ogenschijnlijke gebruik van online vertalingstools in hun verklaringen. Sommige experts denken dat de groep zo gemaakt is dat het er vooral op moet lijken alsof er een link is met Iran.

Hoewel hard bewijs voor Iraanse betrokkenheid dus vooralsnog ontbreekt ziet Koen Aartsma van Instituut Clingendael dat de incidenten passen in de werkwijze van Iran. "Ook voor deze oorlog waren er geregeld dreigingen vanuit het Iraanse regime tegen kritische mensen in de diaspora hier. In Nederland hebben we ook in het verleden twee moordaanslagen gezien waarvan de AIVD gezegd heeft dat Iran daarachter zit."

Aartsma durft nog niet met zekerheid te stellen dat Iran een rol had bij de recente aanslagen. Hij ziet wel dat Iran de oorlog probeert te verplaatsen naar andere landen om die ook bij de strijd te betrekken.

"Dat doen ze bijvoorbeeld door zich nu te richten op Israëlische en Amerikaanse doelwitten, zoals Joodse instellingen. Ze proberen die impact in die landen te verhogen."

Bewijzen is moeilijk

Mensen die dit soort aanslagen uitvoeren worden vaak wel opgepakt, maar daarna loopt het onderzoek spaak. Het is heel moeilijk om te bewijzen wie er precies achter zitten, ziet ook Aartsma. Ook omdat Iran het op verschillende manieren doet.

"Wat het regime kenmerkt is dat ze op hele subtiele wijze aanvallen kunnen uitvoeren, maar ook moord of kidnapping niet uitsluiten. Ze zijn bereid heel ver te gaan en hebben de laatste jaren een uitgebreid netwerk opgebouwd."

'Ze willen mij doden'

Ook Naser Aziz weet uit ervaring dat het Iraanse regime ook in Nederland actief is. Hij komt uit Iran, had daar als journalist kritiek op het regime en moest het land ontvluchten. "Dit is een terroristisch regime en gevaarlijker dan IS", zegt hij.

Hoewel hij naar eigen zeggen veilig zegt te zijn, heeft hij onder meer bedreigingen gehad. Want ook hier in Nederland ging hij verder met zijn werk. Hij zegt dat er zelfs aanslagen op hem zijn gepleegd.

"Ze hebben mij wel eens beschoten, maar ook vrienden van mij. Allemaal omdat ik nog steeds schrijf over het regime. Dat willen ze natuurlijk niet en dus bedreigen ze mij of willen ze me zelf doden."

Ook Aziz' familie in Iran wordt niet met rust gelaten. "Ze hebben mij wel eens gebeld dat ze mijn broer hebben en dat ze hem gaan vermoorden als ik niet stop."

Beveiliging

Aziz werd een tijdje beveiligd door de Nederlandse staat, maar dat is lang niet voor iedere Iraniër die kritisch is weggelegd. "We moeten ons realiseren dat veel Iraniërs die hier wonen kritisch zijn", zegt Aartsma. "Die zijn gewoon niet allemaal te beveiligen."

Aziz draagt nu een alarmsysteem wat hem bij mogelijk gevaar direct in contact brengt met hulpdiensten. Toch blijft hij voorzichtig en op zijn hoede. "Ik spreek niet zomaar iedereen aan in een winkel. Thuis heb ik bijvoorbeeld altijd de gordijnen dicht. Maar ik blijf doorgaan met wat ik doe."

Nieuwsuur maakte vorig jaar deze video over hoe Iran criminelen inhuurt om tegenstanders in andere landen uit te schakelen, ook in Nederland:

Gasfornuizen kunnen gevaarlijke hoeveelheden van de kankerverwekkende stof benzeen lekken, ook als ze uitstaan. Dat stellen Amerikaanse wetenschappers die hun onderzoek vandaag publiceren in Environmental Research Letters. Volgens hen kan dat ook gebeuren zonder dat er een gaslucht te ruiken is.

Twee jaar geleden deden de Amerikanen onderzoek in Amsterdam, Leeuwarden en steden in Italië en het Verenigd Koninkrijk. Ze bepaalden de samenstelling van het aardgas bij 78 fornuizen en onderzochten in 35 huishoudens hoeveel gas er weglekte uit het fornuis, terwijl het op dat moment niet werd gebruikt.

Amsterdam koploper

Het is al langer bekend dat Nederlands gas uit de zogeheten kleine aardgasvelden vaak relatief veel benzeen bevat. Van de Europese steden maten de onderzoekers in Amsterdam de hoogste concentraties benzeen. In de zestien monsters lag de concentratie benzeen gemiddeld 73 keer zo hoog als bij eerdere metingen in Noord-Amerika. Bij de vier monsters in Leeuwarden lag de concentratie 39 keer zo hoog.

Hoewel de wetenschappers in Nederland maar twintig metingen deden en de locaties niet willekeurig verspreid zijn door Nederland, denken ze dat de metingen een goed beeld geven van de hoeveelheid benzeen in ons aardgas.

Benzeen in aardgas vormt een gezondheidsrisico als het aardgas onverbrand wordt ingeademd. De onderzoekers keken daarom in 35 keukens hoeveel gas er lekte. Dat gebeurde bij ongeveer 40 procent van de onderzochte fornuizen. In negen procent van de keukens lekte er zoveel gas uit het fornuis dat de Europese grenswaarde voor benzeen werd overschreden.

Explosiegevaar

Te veel benzeen is niet altijd te ruiken. De geur die aan gas wordt toegevoegd, waarschuwt mensen tegen explosiegevaar, maar niet tegen giftige stoffen, zeggen de onderzoekers.

In 2013 deed het RIVM onderzoek naar de gezondheidsrisico's van benzeen in aardgas bij regulier gebruik, zoals koken. Het rijksinstituut achtte toen gezondheidsrisico's onwaarschijnlijk, maar stelde wel dat voor een aantal situaties onbekend is of er risico's zijn, bijvoorbeeld bij kleine, niet-opgemerkte lekkages in huis.

Het RIVM zegt nu in een reactie dat de onderzoeksresultaten "plausibel" lijken en zegt dat de geschatte concentraties benzeen inderdaad boven de Europese grenswaarde kunnen liggen.

Maar volgens het RIVM is er ook nog "veel onzekerheid in de geschatte blootstellingsniveaus en de kans dat zulke blootstellingssituaties zich voordoen." Ook is onduidelijk wat deze uitkomsten zeggen over de rest van Nederland.

Rubberen slangen vervangen

Het onderzoek laat zien dat het cruciaal is om gaslekken uit fornuizen te voorkomen, zegt hoogleraar energietechnologie David Smeulders van de TU Eindhoven. Op verzoek van de NOS keek hij naar het Amerikaanse onderzoek. "Het is natuurlijk altijd belangrijk om je fornuis goed te onderhouden."

Het zou goed zijn als gasfornuizen regelmatig worden gecontroleerd, zegt Smeulders. Verder raadt hij aan om elke vijf jaar de rubberen slangen te vervangen, ze regelmatig aan te draaien en met een apparaat voor gasdetectie te controleren of alles goed vastzit.

Meer geur toevoegen

Ook zou hij het een goed idee vinden om de geur die aan het reukloze aardgas wordt toegevoegd te versterken, juist omdat er relatief veel benzeen in Nederlands gas zit.

Onderzoeksinstituut TNO stelde eerder al in het laboratorium vast dat fornuizen benzeen lekken. Wie de blootstelling aan benzeen wil voorkomen, kan volgens TNO het best elektrisch koken. En als je toch op gas kookt tipt TNO om de afzuiging vóór, tijdens en na het koken aan te hebben.

Lng

Het giftige benzeen komt van nature voor in aardgas, maar de hoeveelheid varieert. Hoeveel benzeen er momenteel in het gasnet zit, is onbekend. "Het benzeengehalte is sterk afhankelijk van het gasveld waaruit het aardgas komt", zegt een woordvoerder van Gasunie, dat verantwoordelijk is voor de gasinfrastructuur.

Wel zeggen TNO en Gasunie dat het gemiddelde benzeengehalte in het gas dat wordt geleverd de afgelopen jaren is gedaald, omdat er meer lng aan wordt toegevoegd. In lng zit weinig tot geen benzeen.

Een Russische drone die vanuit Rusland het luchtruim van Estland was binnengedrongen, is vanochtend op een schoorsteen van de elektriciteitscentrale Auvere in het uiterste noordoosten van het land gebotst. Dat meldt de Estse binnenlandse veiligheidsdienst ISS.

De botsing gebeurde tegelijkertijd met Oekraïense aanvallen op de Russische havenstad Oest-Loega, nabij de grens met Estland. Volgens de commandant van de Estse strijdkrachten gaat het om aanvals- of lokdrone die Oekraïne gebruikte bij de aanval.

Er zijn geen gewonden gemeld. De elektriciteitscentrale is volgens de autoriteiten niet beschadigd en ook de stroomvoorziening is niet verstoord door de botsing.

'Geen opzet'

De autoriteiten denken niet dat er sprake is van opzet. "De drone was niet op de energiecentrale of Estland in het algemeen gericht", stelt het Openbaar Ministerie. Er wordt nog onderzocht wat er precies gebeurd is. Getuigen die de botsing zagen gebeuren, is gevraagd zich te melden bij de veiligheidsdienst.

De minister van Buitenlandse Zaken van Estland zegt dat dit soort incidenten "de gevolgen zijn van de grootschalige Russische agressieoorlog". De baas van de inlichtingendienst gaat er dan ook van uit dat we meer van dit soort incidenten zullen zien. Hij benadrukt dat de plek waar de drone neerkwam verboden terrein is. De onderdelen van het onbemande luchtvaartuig kunnen mogelijk explosief zijn, waarschuwt de dienst.

De Estse omroep meldt daarnaast dat oliedepots in de Russische kuststad Primorsk, ook aan de Finse Golf, al twee dagen in de brand staan.

Ook gisteravond vlogen drones vanuit Rusland en Belarus door het Estse luchtruim, schrijft omroep ERR. Volgens de Estse binnenlandse veiligheidsdienst is vanochtend ook in buurland Letland een drone het luchtruim binnengedrongen. Dat onbemande vliegtuig werd tien minuten nadat het was waargenomen neergehaald. Deze drone was afkomstig uit Oekraïne en was volgens de autoriteiten per ongeluk in het luchtruim beland.

Ook Litouwen, de derde Baltische staat, had deze week te kampen met drones in het luchtruim. Daar explodeerde en stortte een Oekraïense aanvalsdrone maandagavond neer in een dunbevolkt gebied nabij de grens met Belarus.

Het is niet voor het eerst dat het luchtruim van de Baltische staten wordt geschonden. In 2025 heeft Rusland vier keer het Estse luchtruim geschonden. Bij de vierde keer, in september, riep Estland artikel 4 in. Daarop veroordeelden de NAVO-landen de Russische schending.

Ook boven Litouwen komen schendingen van het luchtruim vaker voor. Zo vlogen in oktober twee Russische vliegtuigen korte tijd boven dat land. Volgens Rusland ging het om een trainingsvlucht.

Angst voor Russische aanval

In de Baltische staten is de angst voor een Russische inval groot. De drie kleine landen hebben Rusland als buurman en zijn voor hun veiligheid sterk afhankelijk van de NAVO, die daar met militairen aanwezig is.

Volgens Europese inlichtingendiensten zou Rusland binnen drie tot vijf jaar daadwerkelijk kunnen aanvallen. Daarmee zou Rusland de eenheid binnen de NAVO kunnen testen.

Een papieren tasje bungelt aan de voordeur van een filiaal van De Pizzabakkers in de Plantage Kerklaan. Het is even na middernacht als de 14-jarige Damian P. op 3 september de tas met drie petflessen benzine, vastgetapet aan een super Cobra 6, achterlaat in de portiek. Hij heeft het pakket eerder die avond gekregen van twee lange jongens op het Waterlooplein en moet een foto maken, zodat het bedreigend over zou komen. Maar wat hij niet weet is dat de politie live meekijkt. Vandaag stond tussenpersoon Darlencho E. voor de rechter.

Terwijl sommige bewoners van de Plantage Kerklaan uit angst de nacht ergens anders doorbrengen en de eigenaren van De Pizzabakkers na twee explosies vrezen voor nóg een aanslag op hun panden,  wordt de 14-jarige Damian P. op heterdaad aangehouden in de straat. Als agenten meerdere keren een vonk in de buurt van de tas zien, grijpen ze in. De jongen probeert nog weg te rennen, maar wordt aangehouden. 

Een emotionele Damian P. legt direct verklaringen af bij de politie: "Ik moest hem ophangen en dan een foto maken, zodat het bedreigend over zou komen", aldus de 14-jarige P. in de verhoorkamer van de politie. Hij was eerder via snapchat benaderd en onder druk gezet. "Ik kreeg te horen dat ik een explosief moest plaatsen, anders zouden ze het bij mij doen."

Het onderzoek naar P. gaat door en in verhoren bij de politie verklaart hij uitgebreid over hoe hij aan het explosief kwam. De avond voordat P. het explosief af wilde laten gaan had hij de Cobra's, vastgetapet aan flessen benzine in een papieren tas, overhandigd gekregen van twee lange jongens, van ongeveer 17 en 19 jaar oud. Ze hadden afgesproken op het Waterlooplein. 

Flessen benzine en super cobra 6

Het onderzoek leidt de politie uiteindelijk naar Darlencho E. (19) en Qushendro L. (17). Op de flessen benzine worden vingerafdrukken van E. gevonden. Op de ducttape waarmee het stuk vuurwerk aan de flessen zijn vastgemaakt, wordt dna van Qushendro L. gevonden. Daarnaast blijkt uit gegevens uit de telefoon van de 14-jarige verdachte dat er rond de overdracht contact is geweest met een telefoonnummer dat de recherche toeschrijft aan Darlencho E. 

De jongen werd uiteindelijk opgepakt met de telefoon op zak, het nummer straalde de avond van de overdracht volgens justitie aan in de omgeving van de Wibautstraat en het Weesperplein. E. zegt dat hij de witte iPhone toevallig bij zich had en dat deze gegevens niets zeggen over zijn betrokkenheid. "Ik had toevallig die telefoon bij me, ik heb drie telefoons en ik leen ze weleens uit."

Filialen in Google Maps

Uit de gegevens blijkt een gesprek van 16 seconden met Damian P., de avond voor het plaatsen van het explosief. Daarnaast wordt gezien dat 163 keer is gebeld met de opgepakte medeverdachte en dat er 94 berichten met hem zijn uitgewisseld. Verder staan in de telefoon op Google Maps de locaties van De Pizzabakkers gemarkeerd en is een screenshot van een filiaal van de keten gevonden. 

Darlencho E. heeft naar eigen zeggen geen enkele betrokkenheid bij de zaak, maar wil verder geen uitleg geven. In totaal zijn vier verdachten aangehouden, naast E. (19) gaat het dus om de 14-jarige Damian P., de 25-jarige Querenshyo T. en de 17-jarige Qushendro L. De eerste zitting van laatstgenoemde moet nog plaatsvinden.

De rechtbank doet 8 april uitspraak in de zaak van Darlencho E. Een opdrachtgever is nog altijd niet in beeld. 

Een groot datalek maakte het mogelijk seizoenskaarten van Ajax te stelen. Ook was het mogelijk in te zien welke ruim 500 fans stadionverboden hebben en om die stadionverboden op te heffen. Dat blijkt uit onderzoek van RTL Nieuws. Door de hack waren privégegevens van meer dan 300.000 ingeschreven Ajaxsupporters te bekijken. Ajax zegt alle betrokkenen over de hack te hebben geïnformeerd en dat het lek inmiddels is gedicht. De gegevens zouden niet verder zijn verspreid. 

42.000 seizoenskaarten waren te stelen zonder dat de houder daar iets aan kan doen. Het lukte RTL om bijvoorbeeld de seizoenskaart van Ajax-directeur Menno Geelen te stelen. Ook kon daarmee toegang tot de vip-bestuursbox worden verkregen.

Het was ook mogelijk de gegevens van fans te wijzigen of de 538 verschillende stadionverboden op te heffen. Zo viel te zien dat bepaalde fans wegens 'cocaïnegebruik' of 'een handgemeen met een beveiliger' een stadionverbod hebben gekregen. 

De zender werd ingeschakeld na een tip van een hacker. Ajax zegt in een reactie op de site: "Wat we nu weten is dat van een paar honderd mensen alleen het e-mailadres is ingezien. Daarnaast zijn van minder dan 20 mensen met een stadionverbod hun namen, e-mailadressen en geboortedata ingezien."

'Gegevens niet verder verspreid'

"Voor nu weten wij dat er toegang is verkregen tot een deel van onze systemen en gegevens", vervolgt Ajax. "We hebben op dit moment geen aanwijzing dat de gegevens verder zijn verspreid."

Ajax was volgens eigen zeggen al op de hoogte van de hack. Daarnaast zegt de club dat iedereen die door de hack is getroffen door Ajax zelf op de hoogte is gebracht. "Ben jij niet door ons geïnformeerd? Dan zijn jouw gegevens voor zover nu bekend niet geraakt door dit incident."

'Lek gedicht'

Ajax zegt ook dat het lek inmiddels is gedicht en dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) op de hoogte is van het datalek. Organisaties zijn dat bij dit soort incidenten verplicht te doen. Ondertussen is een externe partij een onderzoek gestart naar de oorzaak en de omvang van het lek.

De supportersvereniging van Ajax (SVA) zegt eerder vandaag op de hoogte te zijn gesteld. "Voor nu lijkt de schade beperkt, maar de risico’s zijn natuurlijk reëel", is op de website van de SVA te lezen. De vereniging benadrukt dat de IT-systemen van Ajax niet gedeeld worden met de SVA en dat zij dus geen last hebben van het datalek. 
 
"We gaan ervan uit dat Ajax alle mogelijke maatregelen neemt en heeft genomen om een dergelijke hack in de toekomst te voorkomen. Ook verwachten we dat de club grondig onderzoek heeft gedaan en blijft doen naar de daadwerkelijke impact. Ajax bevestigde beide naar ons."

Op de Buitenveldertselaan in Buitenveldert is vanmorgen een 14-jarig meisje uit Amstelveen gewond geraakt bij een aanrijding door een tram. Het ongeluk gebeurde ter hoogte van de Cuserstraat. Het slachtoffer is naar het ziekenhuis gebracht. Hoe zij eraan toe is, is niet bekend.

Het ongeval gebeurde rond 8.20 uur. Vermoedelijk zat het meisje op de fiets, zei een woordvoerder van de politie. Brandweer, ambulance en politie kwamen vervolgens ter plaatse om eerste hulp te verlenen.

Aanrijding door tram in Nieuw-West

Gisteren werd in Nieuw-West ook iemand aangereden door een tram. Dat gebeurde bij de halte Heemstedestraat. Hoe dat slachtoffer, een vrouw, eraan toe is, is niet bekend.

De gemeente Amsterdam en de provincie Noord-Holland staan donderdag tegenover elkaar in de rechtbank over een conflict over de komst van windmolens bij de Noorder IJ-plas. De zaak raakt niet alleen deze drie geplande turbines, maar ook de vraag: waar kunnen er in Amsterdam nog windmolens komen? 

De rechtszaak draait om een plan voor drie windturbines aan de oostkant van de Noorder IJ-plas. De locatie is al in 2012 aangewezen als geschikte plek voor windenergie door de gemeenteraad. 

In 2023 vroeg Amsterdam Wind een vergunning aan voor de drie plekken. De plannen zijn uitgewerkt door energiecoöperaties en kregen eerder een positief advies van de Omgevingsdienst. Toch weigerde de provincie Noord-Holland de benodigde toestemming, mede door zorgen over de ruimtelijke inpassing, natuur en verkeersveiligheid. De gemeente is het hier niet mee eens en stapte naar de rechter. 

Conflict gemeente en provincie

Volgens de woordvoerder van wethouder Pels is het jammer dat deze rechtszaak nodig is: "Overheden zouden juist goed en efficiënt moeten samenwerken. Zeker nu er naast de klimaatcrisis ook weer een grote energiecrisis opdoemt. Onafhankelijk zijn van olie uit het buitenland en onze eigen schone, betaalbare energie kunnen opwekken is belangrijker dan ooit."

"De rechtszaak gaat over de vraag of de provincie de vergunning terecht heeft geweigerd. Dit wordt betwist door de gemeente Amsterdam", zegt een woordvoerder van de provincie Noord-Holland. "Volgens de provincie voldoet het project niet aan de eisen van een goede ruimtelijke ordening. Zo ontbreken de benodigde natuurtoestemmingen. Daarnaast zijn de provincie en Rijkswaterstaat van oordeel dat de geplande windturbines een onaanvaardbaar risico kunnen vormen voor de verkeersveiligheid bij knooppunt Coenplein."

Belangrijke zaak

Deze rechtszaak gaat om meer dan alleen deze drie windmolens. Amsterdam moet volgens regionale afspraken meer duurzame energie opwekken. Voor windenergie gaat het om een doel van ongeveer 127 megawatt in 2030. Dit is te vergelijken met het stroomverbruik van ongeveer 100.000 tot 150.000 huishoudens.

Als de rechter de provincie gelijk geeft, kan dat het moeilijker maken om nieuwe windprojecten in de stad te realiseren. Mocht de gemeente winnen, dan kan dit juist een mogelijkheid zijn om meer locaties te realiseren. 

Meer locaties

De Noorder IJ-plas is niet de enige locatie waar de gemeente windmolens wil plaatsen. Ook het Havengebied (met name Westelijk Havengebied), Diemerscheg en in Zuidoost rond Holendrecht en Gein zijn locaties waar relatief veel ruimte is. Ook zullen woningen op deze locaties naar verwachting minder overlast ervaren volgens de gemeente. 

Morgen behandelt de rechtbank de rechtszaak over de vraag of de provincie de vergunning terecht heeft geweigerd. De uitspraak volgt later.

Hoewel de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen net als de vorige keren bijzonder laag was, is het in de K-buurt in Zuidoost gelukt om meer mensen naar de stembus te krijgen. Onder meer door het harde werk van Hart voor de K-buurt was de opkomst in de wijk 27,8 procent. "We zijn blij dat de opkomst hoger is. Maar de opkomst is nog steeds lager dan het gemiddelde van de stad. Dat blijft een punt van zorg."

De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen dit jaar was 47,1 %, een half procentje meer dan in 2022. "Het is gestabiliseerd," zegt Floris Vermeulen, hoogleraar politicologie aan de UvA. "Dus dan kan je zeggen dat we de bodem misschien wel hebben bereikt."

Ongelijkheid

Vermeulen deed in 2018 en in 2022 op verzoek van de gemeenteraad onderzoek naar het opkomstpercentage. "Het gaat ons niet zozeer om die algemene opkomst, maar het gaat om die ongelijkheid in opkomst waar je je zorgen om moet maken. De opkomst in de stad verschilt enorm. In sommige delen van de stad zien we opkomstpercentages onder de 20%, dat betekent dat 80% van die buurt niet meer participeert, en je ziet andere buurten met opkomstpercentages van 80 of 90%. Dan kan je eigenlijk zeggen dat de verkiezingen worden gewonnen in de delen waar de opkomst hoog is. De gemeenteraad is een hele goede afspiegeling van wat mensen vinden in die delen van de stad, en een hele slechte afspiegeling van wat er gebeurt, of wat mensen vinden in delen van de stad waar de opkomst laag is."

In Nieuw-West en Zuidoost is het opkomstpercentage altijd het laagst. Ook dit jaar weer. Al is er in de K-buurt in Zuidoost een stijgende lijn te zien. Daar kwam 27,8% van de stemmers opdagen, niet veel, maar een stuk meer dan de 10% van vier jaar geleden. Dat heeft mogelijk te maken met het harde werk van Hart van de K-buurt en jongerenplatform Kraaiennext, die hebben geprobeerd zoveel mogelijk buurtgenoten naar de stembus te krijgen.

Trots

"Ik ben trots op mijn buurt, hartstikke trots op jong en oud", zegt David Jones van Kraaiennext. "We hebben een verkiezingsdebat gehad vorige maand, we hebben de buurt bij elkaar gebracht, we hebben politici en lijsttrekkers hierheen gebracht, we hebben impact gemaakt."

Mike Brantjes van Hart voor de K-buurt: "We hebben enorm ons best gedaan om van dat stigma af te komen, dat wij de laagste opkomstcijfers zouden hebben in de hele stad." Ook al is die 10% uit 2022 volgens Brantjes wel vertekend. "Dat komt door een soort 'freak accident' binnen het systeem van de gemeente, met hoe ze buurten indelen. Zo was de K-buurt in 2022 zo ingedeeld, dat bijvoorbeeld de opkomst bij buurthuis Bonte Kraai niet werd meegeteld. Ja, dan kom je op een heel laag percentage uit. Nu tellen ze de Bonte Kraai wel mee. We zijn blij dat de opkomst hoger is. Aan de andere kant, de opkomst is nog steeds lager dan het gemiddelde van de stad, en de hele stad is laag. Dat blijft voor ons een punt van zorg."

Vermeulen vindt dat ze in de K-buurt terecht trots mogen zijn. "Dat is heel bijzonder, dat je het opkomstpercentage in zo'n buurt weet op te krikken, dat gebeurt niet zo vaak. Helaas zijn er andere delen in Zuidoost waar de opkomst weer veel lager is. Dus je ziet dat je dat soort hele specifieke groepjes hebt met heel veel mobilisatiekracht, die de opkomst wat kunnen verhogen."

Volgens Vermeulen is de opkomst bevorderen erg moeilijk. "Algemene campagnes hebben eigenlijk totaal geen zin. Je moet proberen om mensen heel specifiek op inhoudelijke zaken te mobiliseren, zoals dat in de K-buurt is gebeurd, dat is een heel mooi voorbeeld. Dat kost alleen heel veel energie, heel veel tijd, en dat heeft de gemeente, wat mij betreft, een beetje nagelaten."

Volgens Vermeulen moet de gemeente veel meer investeren in burginitiatieven zoals Hart voor de K-buurt, of andere maatschappelijke organisaties die weten wat er in de buurt speelt. "Denk aan de moskee, de kerk, de voetbalvereniging.  Je moet in samenwerking met die organisaties proberen de bewoners weer het gevoel te geven dat de politiek er wél voor hen is. Want dat is een beetje het sentiment dat speelt. Mensen zeggen 'waarom zou ik gaan stemmen, het maakt toch niets uit'. Dus dat zijn dingen die je op de lange termijn kan doen, maar het kost heel veel tijd, moeite en energie. Maar het gaat erom dat er eerste stappen worden gezet."

Stadsdeel Oost wil de straat Oosterpark en de kruising met de Beukenweg autovrij maken. Het stadsdeel zegt te gaan onderzoeken wat de mogelijkheden daarvoor zijn. Het idee is dat de straat in 2028 onder handen wordt genomen. 

Met de herinrichting wil het stadsdeel meer ruimte creëren voor fietsers en voetgangers. Ook moet er meer ruimte komen voor de ingang van het OLVG. Daar ligt nu een smalle stoep. Bovendien zijn er nu veel verkeersongelukken; de straat is daarom aangemerkt als een van de zogenoemde blackspots in Amsterdam.

'Veiliger'

"Het laat zien hoe urgent het is om, juist op deze plek, in te grijpen", zegt stadsdeelbestuurder Zeeger Ernsting. "We willen een veiligere en overzichtelijkere situatie creëren voor iedereen die hier dagelijks komt." Het kruispunt werd de afgelopen jaren al meerdere keren aangepast in een poging het veiliger te maken, maar volgens een gemeentewoordvoerder had dat onvoldoende effect.

In de straat zit ook een tramhalte, die dicht bij het ziekenhuis ligt en waar het dus vaak druk is. "Een veilige halte met genoeg ruimte voor reizigers is nodig", zegt Ernsting. "Want juist op zo’n druk punt moeten we zorgen dat mensen zich veilig en prettig van a naar b kunnen verplaatsen."

Procedure

De plannen staan nu nog in de kinderschoenen. Er is op dit moment geld vrijgemaakt, maar verder moet bijna alles nog geregeld worden. Dat gaat allemaal volgens een hele specifieke volgorde, die ook wel de 'Planvormings- en Besluitvormingsprocedure Infrastructuur (PBI)' wordt genoemd.

De eerste stap van die procedure is het uitwerken van de belangrijkste punten waar het nieuwe ontwerp aan moet voldoen. Die punten worden vervolgens voorgelegd aan omwonenden, zodat die de mogelijkheid krijgen om erop te reageren. 

Pas vanaf 2028 kan er met de herinrichting begonnen worden. De gemeente zegt bij de planning rekening te houden met andere werkzaamheden, zoals die bij de Linnaeusstraat.

14-jarig meisje gewond bij aanrijding met tram in Buitenveldert en flatbewoners op Westerdok zitten al maand zonder lift en oplossing is nog niet in zicht. Dat en meer in het AT5 Nieuws van woensdag 25 maart, gepresenteerd door Lotte Rigter. 

Het Openbaar Ministerie (OM) heeft vanochtend 2,5 jaar celstraf geëist tegen een 19-jarige Amsterdammer voor zijn betrokkenheid bij het plaatsen van een explosief bij een vestiging van De Pizzabakkers. Hij zou een 14-jarige onder meer aanwijzingen hebben gegeven. 

De man werd in december aangehouden. Volgens justitie gaf hij de tienerjongen een tas met daarin een masker en een geïmproviseerde explosieve constructie, bestaande uit zwaar vuurwerk en flessen benzine. Ook zou hij de 14-jarige instructies hebben gegeven over hoe hij de zelfgemaakte bom kon plaatsen bij de deur van De Pizzabakkers op de Plantage Kerklaan in het centrum. 

De actie verliep niet volgens plan: de 14-jarige werd in de nacht van 2 op 3 september op heterdaad betrapt via cameratoezicht. Hij werd vorige week door de rechtbank veroordeeld tot 180 dagen jeugddetentie, waarvan 111 dagen voorwaardelijk.  

Zijn veronderstelde handlanger, de 19-jarige man, wordt door justitie verdacht van poging tot explosie, dan wel medeplichtigheid hieraan, en het voorhanden hebben van een explosief. "Explosieven horen niet thuis in de openbare ruimte, waar volop gewerkt en geleefd wordt, en zorgen voor levensgevaarlijke situaties, zowel voor omwonenden als voor ondernemers."

De rechtbank doet op 8 april uitspraak. 

Nog twee verdachten

Naast deze twee verdachten heeft de politie een 17-jarige jongen en een 25-jarige man aangehouden rond de reeks explosies bij de restaurantketen. Zij moeten later dit jaar voor de rechter verschijnen.

De schade na de verwoestende brand in Westpoort is dusdanig groot dat de oorzaak ervan niet meer te achterhalen is. Dat zegt de brandweer in een reactie op vragen van AT5. "Omdat eigenlijk alles is uitgebrand, kunnen we niet meer onderzoeken waar en hoe de brand is ontstaan." Een vermoeden is er wel: waarschijnlijk vatte een aantal huurscooters buiten vlam, waarna het vuur oversloeg op het naastgelegen gebouw.

De meldkamer werd vrijdag rond 15.00 uur gealarmeerd over elektrische deelscooters van aanbieder Felyx die in brand stonden op de Nieuwe Hemweg. Al snel sloegen metershoge vlammen over naar een opslagloods voor hetzelfde soort deelscooters. De brand op het bedrijventerrein was vanwege de omvang en de gigantische zwarte rookpluim van flinke afstand te zien was. AT5 kreeg zelfs beelden binnen van tipgevers uit Rotterdam, IJmuiden en Utrecht. 

In een poging dichter bij de brandhaard te komen, zijn grote delen van het pand gesloopt. Al snel besloot de brandweer het gebouw als verloren te beschouwen en het gecontroleerd te laten uitbranden. De hele operatie duurde uiteindelijk tot diep in de nacht. Niemand raakte gewond.

Weinig over van loods

Bij daglicht werd de schade aan de loods goed zichtbaar; veel is er niet van over. Enkel een aantal muren staat nog overeind, gevels zijn zwartgeblakerd en op straat lagen stapels hout, plastic en andere onderdelen.

In het pand zaten meerdere bedrijven; naast de opslag voor deelscooters ook onder meer een distributiecentrum voor boeken. De precieze schade wordt nog in kaart gebracht.

GroenLinks-PvdA ziet drie mogelijke opties om te besturen: de huidige coalitie, een combinatie met de VVD en Partij voor de Dieren of over links. Een combinatie met D66 en VVD, die eerder als mogelijkheid werd gezien, ziet fractievoorzitter Zita Pels niet als optie. Dat blijkt uit een brief die de partij naar verkenner Hendrik-Jan Biemond stuurde. 

Fusiepartij GroenLinks-PvdA was met bij elkaar opgeteld 17 zetels de grote winnaar van de verkiezingen en heeft daarom het initiatief bij de verkenner. De partij ziet drie coalitiemogelijkheden. Ten eerste kan de huidige coalitie door met GroenLinks-PvdA en D66 (25 zetels). PvdA-lijsttrekker Sofyan Mbarki zei na het gesprek bij de verkenner daar al over: ''Daar zou je best voor kunnen tekenen."

Ook een samenwerking met de VVD behoort tot de opties. Maar bij die mogelijkheid sluit GroenLinks-PvdA een rol voor D66 uit. Bij een samenwerking met de rechtse VVD zou de Partij voor de Dieren (PvdD) juist moeten meebesturen als tegengewicht. GroenLinks-PvdA, VVD en PvdD hebben samen 26 zetels en vormen een breed midden.

Eerder gaf VVD-lijsttrekker Daan Wijnants al aan een 'coalitie voor het brede midden dat álle Amsterdammers vertegenwoordigt' te zien zitten. Wijnants belde afgelopen dagen al met meerdere fractieleiders over meebesturen. Daarbij leek een combinatie met D66 logischer. De kans dat de PvdD in een coalitie met VVD wil zitten, lijkt wegens de flinke verschillen namelijk niet groot. 

PvdD, Volt en nog een linkse partij

GroenLinks-PvdA benoemt ook dat Amsterdam 'linkser en progressiever heeft gestemd'. Een combinatie van GroenLinks-PvdA, PvdD, Volt en een andere linkse partij zou een meerderheid van 23 of 24 zetels kunnen opleveren. Daarbij worden Denk (2 zetels), BIJ1 (2 zetels) en SP (1 zetel) genoemd.

GroenLinks-lijsttrekker Pels benoemde in een gesprek met AT5 dinsdag specifiek die optie. Pels voerde afgelopen maanden een sterk links-activistische campagne. Haar collega Mbarki waarschuwde wel dat een extra partij in de coalitie een sterke oppositie in de weg zou zitten.

In de brief schrijven Pels en Mbarki dat Amsterdam heeft gestemd voor 'een koers waarin betaalbaar wonen prioriteit krijgt, waar we de welvaart eerlijk verdelen, waar mensenrechten worden beschermd en waarin de klimaatcrisis voortvarend wordt aangepakt.' De opgaven in die thema's staan de aankomende weken centraal in de coalitieonderhandelingen, zeggen zij.

Dinsdagmiddag sprak politiek verslaggever Nicolaï Brannan met lijsttrekkers over hun gesprek met de verkenner:

Hij houdt van fietsen, dansen en pianospelen. Het liefst zou hij ook voetballen met zijn klasgenoten, maar die heeft Ryan niet. Hij gaat namelijk al drie jaar niet naar school. En hij is zeker niet het enige Amsterdamse kind: vorig jaar zaten bijna 1200 leerlingen thuis, een recordaantal. Wie zijn deze kinderen, en waarom zitten ze zo lang thuis?

Bij binnenkomst is Ryan vriendelijk en een beetje verlegen. Zijn moeder doet het woord. Een half uurtje later is van die verlegenheid niets meer te bekennen: of ik zijn elektrische piano, zijn trompet ("Ik heb al één les gehad!") én natuurlijk zijn kamer wil zien. Hij kan ook wel een stukje spelen. Twee minuten later klinkt de melodie van Spongebob Squarepants uit de speaker van zijn moeders telefoon, terwijl Ryan op de piano meespeelt. Ryan is niet zijn echte naam, maar omdat hij regelmatig vervelende reacties krijgt, vertelt hij zijn verhaal liever anoniem.

Doordeweeks krijgt Ryan thuisonderwijs van zijn moeder en één keer per week gaat hij naar huiswerkbegeleiding. Naar school gaat hij al drie jaar niet meer. Voor Ryans moeder is onduidelijk wat er precies is misgegaan en waarom hij niet meer naar school toe mag. Ze vertelt hoe ze destijds, vlak voor de vakantie, een e-mail van de school ontving met de boodschap dat hij niet meer welkom was en ze thuisonderwijs moest gaan geven.

"Dat was heftig. Het was zo schokkend dat ik niet wist wat ik moest doen en hoe te handelen, ik kan me dat nog goed herinneren", vertelt ze. "Ik raakte in paniek: wat moet ik doen, wie moet ik bellen, wie moet ik mailen, hoe nu verder?"

Ze vertelt dat volgens de school sprake was van gedragsproblemen. Zij verklaren zich vervolgens handelingsverlegen. Daarmee geeft een onderwijsinstelling aan niet in staat te zijn om de leerling de juiste ondersteuning te bieden, en daarmee hield het voor Ryan op deze school dus op. Zelf was hij destijds blij dat hij niet meer terug hoefde: "Ik zal je eerlijk zeggen, het voelde daar alsof ik in een gevangenis zat."

"Hij is van een heel vrolijk, happy kind veranderd in een onzeker en verdrietig kind", vertelt zijn moeder. "Vooral omdat hij niet kan spelen met andere kinderen en iedereen naar school gaat. Dus eigenlijk is er niet zoveel over van dat vrolijke, happy kind." 

Thuiszitters

Het aantal thuiszitters in Amsterdam neemt de afgelopen jaren alleen maar toe. Waren het er in 2022 nog 1046, in 2025 waren het er al 1183. Met thuiszitters worden kinderen bedoeld die vier weken of langer geen onderwijs volgen.

"We zien dat deze kinderen zich vaak echt niet gehoord, gezien en begrepen hebben gevoeld in het onderwijs", zegt directeur van oudervereniging Balans Joli Luijckx. "Ons onderwijssysteem is erg gericht op leerlingen die gemiddeld zijn en op de gemiddelde manier leren. Dan zijn de boeken, de leermiddelen en de manier waarop instructie gegeven wordt passend voor jou."

Maar, zegt Luijckx, er zijn ook veel kinderen die behoefte hebben aan een ander soort leermateriaal, meer praktisch of meer autonomie: "We zien dat ons onderwijssysteem daar onvoldoende op kan inspelen, waardoor deze kinderen uitvallen."

Hoogbegaafdheid

De redenen waarom kinderen niet naar school gaan zijn uiteenlopend. Uit onderzoek van de gemeente blijkt dat er in een kwart van de gevallen sprake is van psychische klachten, zoals angst, trauma of depressie. En dat beïnvloedt niet alleen de kinderen zelf, ook op de andere gezinsleden komt druk te liggen. Femke Brands dochters zijn beiden hoogbegaafd en gingen allebei jarenlang niet naar school.

"In eerste instantie ontstaat er steeds meer verschil in gedrag tussen school en thuis", zegt Brand. "Op school waren ze heel lief en heel stil en deden ze braaf wat er gezegd werd, terwijl ze thuis enorme woede-uitbarstingen kregen en bijna onhandelbaar werden. Dat voelde heel raar, want het waren gewoon hele lieve, leuke meiden."

Bij haar dochters sloeg dat gevoel steeds meer naar binnen toe, waardoor ze sombere gedachten en een depressie kregen: "Op een gegeven moment gingen ze dingen zeggen als: het is maar beter als ik er niet meer ben, ik wil er niet meer zijn."

Luijckx: "Als er zoveel kinderen zijn die uitvallen binnen ons huidige onderwijssysteem, dan wordt het nu echt tijd om te gaan kijken wat er mis in met dat systeem en hoe kunnen we dat kunnen aanpassen, zodat deze kinderen wel passend onderwijs krijgen."

'Crimineel'

Ook voor Ryan werd naar school gaan steeds ingewikkelder: "Ik voelde me daar alsof ik een crimineel ben, alsof ik een auto had gestolen. Ik was er eerder blij mee dat ik niet meer naar school hoefde." Zijn moeder vertelt dat hij buikpijn kreeg bij de gedachte naar school te moeten: "Soms wilde hij nog wel, maar hij werd er ziek van."

Ook Luijckx ziet doorgaans dat er al signalen zijn, voordat het kind uitvalt: "Ouders zeggen vaak tegen ons dat ze al hebben aangegeven dat het moeilijk gaat en dat ze er met de school over in gesprek willen. Vaak gaat het om kleine dingen, zoals prikkelgevoeligheid of de manier van leren die voor hun niet passend is."

Ryan voelt zich soms wel eenzaam, nu hij al drie jaar thuisonderwijs krijgt: "Ik mis mijn klasgenoten wel, maar het is ook zo lang geleden dat ik naar school ging dat ik ze me bijna niet meer herinner."

Terug naar school

Veel ouders zeggen zich onmachtig en niet gehoord te voelen binnen het systeem. Ze hebben met veel verschillende instanties te maken, van samenwerkingsverbanden tot leerplichtambtenaren en ouderkindteams, en zien vaak door de bomen het bos niet meer.

Als kinderen eenmaal zijn uitgevallen, moeten ze vaak langere tijd weer herstellen voordat het lukt om terug naar school te gaan. Luijckx: "We zien dat die kinderen eigenlijk een soort schooltrauma hebben opgelopen. Vergelijk het met iemand die een beetje overspannen is, dan moet je ook eerst bijkomen voordat je überhaupt weer tot ontwikkeling kan komen."

Femke Brand zag hoe ze als ouder zelf langere tijd meewerkte om haar kinderen naar school te laten gaan, terwijl het eigenlijk niet meer lukte: "Je probeert je kind door dat systeem te duwen, als een driehoekje door een rondje. Dat levert veel strijd op, en als ouder voel je je enorm schuldig dat je daar lange tijd aan mee hebt gewerkt en dat je kind dan zo veel schade heeft opgelopen. Dat is echt ontzettend zwaar."

Ryans moeder zou graag zien dat haar zoon weer terug naar school gaat, maar op dit moment is dat volgens haar niet mogelijk, omdat ze niet precies weet waarom hij thuiszit, én omdat een nieuwe school als eerste vraagt waarom je kind precies thuiszit: "En daar heb ik geen antwoord op."

Officieel heeft de school waar het kind was ingeschreven zorgplicht, maar in de praktijk pakt dat vaak anders uit. Luijckx: "Op het moment dat een kind uitgeschreven is bij zijn school, dan is het vaak heel moeilijk om hem weer ergens ingeschreven te krijgen. Een volgende school zegt vaak niet: kom maar, we schrijven je wel in. Die willen ook liever die zorg niet."

Ryan zou graag naar een andere school willen, "maar niet als het zo'n hel is als de vorige". Zijn moeder vraagt zich ondertussen hardop af of het realistisch is: "Hij is al negen. Ja, de hoop is er wel, maar ik weet niet of het gaat lukken."

IJshockeyclub Amsterdam Tigers heeft ook de derde finalewedstrijd tegen de Nijmegen Devils verloren. In Nijmegen werd het 5-1 voor de thuisclub. Daarmee winnen de Devils de landstitel. De eerdere twee finalewedstrijden eindigden namelijk ook in een nederlaag voor de Amsterdamse ijshockeyers. 

Eerder won titelhouder Nijmegen Devils 7-3 in de eerste wedstrijd in Nijmegen en 2-5 in Amsterdam. De Tigers kwamen vanavond nog wel op 1-0  in de eerste periode. In diezelfde periode keken ze echter al gauw weer na hun doelpunt tegen een 3-1 achterstand aan. 

De Amsterdammers gingen naarstig op zoek naar de aansluiting en het spel golfde op en neer, vooral in de derde periode. Maar na de vier periodes bleken de Nijmegenaren toch een maatje te groot. De mannen in het rood brachten met twee goals in de slotfase de eindstand op 5-1.

In de finalereeks voor het Nederlandse kampioenschap spelen de nummers 1 en 2 van de competitie vijf wedstrijden tegen elkaar. Als één van de teams drie overwinningen behaalt, is daarmee dus de landstitel gewonnen. Dat laatste lukten de Devils dus vandaag al na drie confrontaties.

Landskampioen 2024

De Tigers pakten twee jaar geleden voor het laatst de titel. Dat was toen het eerste landskampioenschap in 19 jaar. In die finalereeks was Nijmegen Devils ook de tegenstander.

Vorig jaar werden de Devils landskampioen. De Gelderse ploeg eindigde in het reguliere seizoen bovenaan de ranglijst. Amsterdam Tigers eindigde in dat eerste gedeelte van de competitie als tweede.

De activistische organisatie Greenpeace heeft vanavond het Eye Museum verrast met een volledige projectie op diens muur. Vanaf de overkant van het IJ is het beeld goed te zien. Greenpeace roept in de projectie onder andere op om Shell meer te belasten en te investeren in lokale energie. Sinds de oorlog in Iran zijn olieprijzen flink gestegen.

De organisatie laat zelf weten het filmmuseum Eye met de actie verrast te hebben. Vanaf ongeveer 19.45 uur was de projectie te zien. Na zo'n half uur gingen de beelden uit. De politie is inmiddels ter plaatse. Hoe de organisatie de teksten op het museum kreeg, wil Greenpeace niet zeggen.

Greenpeace is ook kritisch op de oorlog in Iran. Volgens de projectie zijn Trump en Netanyahu een oorlog gestart die miljoenen slachtoffers heeft veroorzaakt, en hogere olieprijzen oplevert. Morgen vergadert de Tweede Kamer over mogelijke maatregelen na de verhoging van de prijzen. 

In De Straten van Amsterdam trekt AT5 de stad in op zoek naar bijzondere verhalen van Amsterdammers uit alle hoeken van de stad. Deze week gaan we naar het zuidelijk einde van Zuideinde, in Noord. 

Dat Zuideinde zestig jaar geleden nog deel was van een dorp, Oostzaan, zie je niet alleen aan de architectuur, maar ook aan de dorpse sfeer. Maar is het wel zo dorps als het lijkt, of is de Amsterdamse identiteit ondertussen ook hier door de Oostzanerdijk gebroken? 

Volgens Marianne is het helemaal niet zo’n verschil: “Amsterdam is toch ook een dorp?” Marianne woont nu al zo’n 20 jaar aan het Zuideinde, maar haar roots in de buurt gaan veel verder terug. Haar betovergrootouders Metje en Tjerk laadden al meer dan een eeuw geleden de hondenkar vol met verse vis bij hun huisje iets verder langs de dijk. Op dit schiereiland is nu het krakerseiland Villa Tortuga is gevestigd. We nemen Marianne mee naar haar (betovergroot)ouderlijk huis en proberen de plek te vinden waar hun portretfoto is genomen. 

Voor we bij het mysterieuze krakerseiland aankomen, gaan we langs bij Huub. Deze kunstenaar woont niet zomaar in een huis, maar in de voormalige feestzaal De Harmonie. “Hier is half Oostzaan en Tuindorp getrouwd en misschien wel begraven”. Met zijn katten woont hij dus niet alleen tussen al zijn beelden en bouwmaterialen, maar ook midden in het Oostzaanse erfgoed.  Toen de eigenaar plannen had voor het eiland achter hem, stak Huub hier een stokje voor, waarop hij zelf met een stok werd bedreigd. Door dit conflict stond het zo lang leeg, dat kraker Dejan er zeven jaar geleden met zijn groep in kon trekken. 

Dejan en hond Carry verwelkomen ons op het eiland. Dejan laat ons zien hoe hij en de andere bewoners het eiland hebben opgeknapt. “Het was een puinhoop, een rattennest, asbesteiland noemden ze het.” Van een asbesteiland en rattennest veranderden ze het in de loop der jaren in een klein paradijsje voor mens en dier. Zo broeden er elk jaar veel vogels en houden ze er kippen, of kalkoenen als je Sammie moet geloven. Ook hebben de vogelvrije eilandbewoners allerlei plannen voor de toekomst.

Of we de precieze locatie van het portret van Metje en Tjerk nou hebben gevonden is de vraag. Maar wat in ieder geval vaststaat: de buurt en de krakers zijn erg tevreden met elkaar. Is dat nou dorps, of oer-Amsterdams? 

De aflevering is ook op Youtube te bekijken: